Samenvatting van Pedagogiek in beeld: Een inleiding in de pedagogische studie van opvoeding, onderwijs en hulpverlening van Van IJzendoorn en Van Rosmalen - 3e druk

In principe groeien kinderen op bij hun ouders. Wanneer ouders het kind geen veilige opvoedingsomgeving kunnen bieden, kunnen kinderen in pleeggezinnen geplaatst worden of in de residentiële zorg terechtkomen. Bij de residentiële opvoeding groeit een kind op in een grote groep met kinderen van vergelijkbaar ontwikkelingsniveau met vrijwilligers of beroepsopvoeders.

Halverwege de 19e eeuw werden de eerste grote residentiële voorzieningen gesticht door dominees en priesters. Het doel van deze internaten was om een betere opvoeding te bieden dan de eigen ouders konden. Internaten waren afgelegen, om het contact tussen de ouders en het kind te minimaliseren.

Een aantal jaar later concludeerde men dat opvoeding in een internaat niet voorkwam bij kinderen die verder afgleden. Daardoor veranderde het doel van de kinderen beveiligen van de omgeving naar de omgeving beveiligen voor de kinderen.

In 1901 werd het juridisch mogelijk om een ouder uit het ouderlijk gezag te zetten. Dit was de eerste wet ter bescherming van kinderen. Internaten waren nu niet meer verplicht kinderen terug te plaatsen bij de ouders. Ouders uit arme milieus werden buiten proportioneel vaak uit de ouderlijke macht gezet.

Doordat de kinderbescherming haar doel voorbij schoot, ging men experimenteren met patronage: een dokter, notaris, dominee of andere notabele nam het gezin onder zijn hoede en gaf opvoedkundige adviezen. In 1921 werd dit door de wetgever een Wet op de Ondertoezichtstelling (OTS) genoemd. Deze maatregel beperkt het gezag, maar neemt het niet af. Het doel van een OTS was om de band tussen ouder en kind te herstellen. Gezinsvoogden konden de rechter wel vragen om een machtiging uithuisplaatsing wanneer dat nodig was.

In Nederland hebben we nog steeds internaten voor dove of blinde kinderen en orthopedagogische centra voor kinderen met een verstandelijke beperking. Daarnaast heeft Nederland behandelgroepen en behandelbedden voor psychiatrische behandeling. Dat is vaak voor korte opnames.

Hoe dacht men vroeger over residentiële hulp?

Bowlby heeft na de Tweede Wereldoorlog in opdracht van de Wereldgezondheidsorganisatie een rapport uitgebracht over de schade van de oorlog op kinderen. Hij concludeerde dat langdurige of permanente verbrekingen van het contact tussen moeder en kind schadelijke psychische effecten heeft op kinderen. Dit werd de ‘maternal deprivation theory’ genoemd.

Uit onderzoek van Bowlby in 1944 bleek dat jeugdige delinquenten die 'gestoord sociaal gedrag' lieten zien een een grote criminele carrière hadden, de affectionless characters, jongeren waren die een geschiedenis hadden met veelvuldige scheidingen en verliezen van ouderfiguren.

Kritiek op de Maternal deprivation theory leidde tot een nieuw onderzoek bij kinderen die vanwege een lichamelijke ziekte langdurig geïsoleerd werden van hun gezin. De langetermijneffecten van langdurige verpleging bleken mee te vallen, waardoor hij zijn theorie aanpaste. Langdurige scheiding van gehechtheidsfiguren pakt alleen voor sommige kinderen schadelijk uit.

Het meest overtuigende bewijs dat opgroeien in een gezinsomgeving beter is dan opgroeien in een tehuis is ontstaan door een onderzoek in de Roemeense tehuizen. Onder de Roemeense dictator werden ouders aangemoedigd veel kinderen te krijgen en desnoods kinderen in tehuizen op te laten groeien. Na de val van het regime werd hulp van Amerikaanse wetenschappers ingeroepen. Die wetenschappers hebben de voordelen van pleegzorg getoetst. Doordat er veel meer kinderen in tehuizen zaten dan dat er plaatsen in pleeggezinnen waren, werden kinderen op basis van loting in een pleeggezin geplaatst. Dit leidde tot een experimentele groep en een controlegroep.

Kinderen in pleeggezinnen hadden na een tijd een hoger IQ, groeiden beter op en lieten minder gedragsproblemen en psychische problemen zien. Ook hadden ze vaker een veilige gehechtheidsrelatie.

Heeft residentieel behandelen meerwaarde?

Een meta-analyse naar de effecten van residentiële zorg en behandeling wees uit dat er geen significante verschillen waren tussen de effecten van behandeling in een tehuis of niet residentieel. Het had daarbij geen invloed of de gebruikte behandeling bewezen effectief was. Wel kwam naar voren dat bewezen effectieve behandelingen in een residentiële instelling betere effecten hadden dan de gebruikelijke behandeling in die instelling. Of dit in een niet residentiële setting ook zo is, is niet bekend.

Naast residentiële hulpverlening is het ook mogelijk om te kiezen voor binnenlandse adoptie, pleegzorg of reünificatie (terugplaatsing bij eigen ouders na een periode van hulp in een pleeggezin). De effecten op de ontwikkeling van het kind waren het meest positief wanneer werd gekozen voor adoptie, gevolgd door pleeggezinnen en daarna reünificatie. Ondanks de risicofactoren in de gezinnen, bleek reünificatie positievere effecten te hebben dan residentiële hulpverlening. Ongewenste neveneffecten van residentiële hulpverlening zijn dat kinderen elkaar negatief kunnen beïnvloeden, ze kunnen problematisch gedrag van elkaar overnemen. Daarnaast kunnen kinderen elkaar tot slachtoffer maken van mishandeling en seksueel misbruik.

Uit onderzoek blijkt dat uithuisgeplaatste adolescenten een verhoogd risico hebben om seksueel misbruikt of fysiek mishandeld te worden. In tehuizen maken adolescenten meer misbruik en mishandeling mee dan in pleeggezinnen. De situatie in pleeggezinnen bleek ook niet ideaal, daar was het risico ook nog 1,7 keer hoger dan in de algemene bevolking. Seksueel misbruik werd meestal gepleegd door leeftijdgenoten, fysieke mishandeling meestal door pedagogisch medewerkers. Residentiële hulp zou moeten bestaan uit bewezen effectieve behandelprogramma’s.

Wat is de invloed van cultuur?

Positive Outcomes for Orphanes (POFO) is een team wetenschappers dat pleit voor residentiële hulpverlening in ontwikkelingslanden. Zij hebben onderzocht in hoeverre de opvoedingssituaties verschillen met betrekking tot geestelijk en lichamelijk functioneren.

Zij bevonden dat tehuiskinderen bij de beginmeting beter functioneren dan de vergelijkingsgroep. De verschillen waren alleen wel erg verschillend. Na 3 jaar waren de verschillen kleiner geworden, de kinderen die niet in tehuizen woonden ontwikkelden zich beter. Tehuiskinderen hadden meer emotionele problemen, maar waren wel gezonder. De conclusie was dat tehuisopvoeding in sommige omstandigheden gunstig kan zijn. Echter, in dit onderzoek is geen rekening gehouden met belangrijke pedagogische uitkomsten, zoals gehechtheid. Daarnaast was dit niet het prototype tehuisopvoeding, de opvoeders waren vaak continu aanwezig.

Tegenwoordig is er sprake van ambulantisering, residentiële hulpverlening wordt alleen ingezet als het niet anders kan en dan zo kort mogelijk. Het nadeel van die ambulantisering is dat het de mogelijkheden voor een bepaald kind inperkt.

Diagnostische instrumenten om te bepalen of een kind thuis of in een pleeggezin kan wonen zijn nog niet voldoende getest op validiteit.