Welke problemen in de adolescentie zijn belangrijk in de orthopedagogie? - Chapter 11

Waar gaat dit hoofdstuk over?

Dit hoofdstuk gaat over de ontwikkelings- en opvoedingstaken van adolescenten. Adolescentie is een fase van ingrijpende veranderingen waarin jongeren een aantal ontwikkelingsopgaven moeten doorlopen om zich tot volwassenen te kunnen ontwikkelen, zoals het ontwikkelen van persoonlijke identiteit en een eigen waardesysteem en het ontwikkelen van formeel-operatief denken. Ouders en opvoeders hebben ook een aantal opvoedingsopgaven in de omgang met adolescenten, waarbij ze moeten balanceren tussen het geven van vrijheid en het bieden van structuur. 

Vervolgens worden de veelvoorkomende problemen uit de adolescentie behandeld, namelijk persoonlijkheidsproblematiek, stemmingsproblemen, middelengebruik, eetproblemen en zelfbeschadigend gedrag. 

Adolescenten kunnen verschillende persoonlijkheidsproblemen ervaren, waaronder borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS). Omgaan met adolescenten met persoonlijkheidsproblemen vereist vaak een langdurige en multidisciplinaire aanpak. Psychotherapie kan helpen. Het is ook belangrijk om adolescenten met persoonlijkheidsproblemen te ondersteunen en een empathische en begripvolle houding te hebben.

Ook kunnen adolescenten stemmingsproblemen ervaren. Een voorbeeld van een ernstige stemmingsstoornis is de bipolaire stoornis, die gekenmerkt wordt door afwisselende episodes van manie en depressie en kan leiden tot verminderde schoolprestaties, problemen met relaties en sociale isolatie. Ouders en pedagogische professionals moeten alert zijn op signalen van stemmingsproblemen en de adolescent ondersteunen en zo nodig hulp inschakelen van een professional.

Middelengebruik onder adolescenten kan leiden tot gezondheidsproblemen, verslaving en risicovol gedrag. Het is belangrijk om te begrijpen waarom adolescenten middelen gebruiken en open te staan voor communicatie. Ouders en professionals kunnen helpen door informatie te bieden en alternatieven aan te bieden.

Eetproblemen zijn veelvoorkomend onder adolescenten en kunnen leiden tot gezondheidsproblemen. Anorexia nervosa, boulimia nervosa en eetbuistoornis zijn veel voorkomende eetstoornissen. Oorzaken kunnen biologisch en psychologisch zijn en kunnen worden verergerd door sociale druk, emotionele problemen en stress. Ouders en professionals moeten alert zijn op signalen van eetproblemen en hulp bieden door middel van therapie en/of diëtetiek, met de nadruk op een gezonde relatie met voeding en het lichaam.

Zelfbeschadigend gedrag is het opzettelijk toebrengen van schade aan het eigen lichaam, vaak als een manier om emotionele pijn of stress te verlichten. Dit gedrag komt vooral voor bij adolescenten en kan veroorzaakt worden door factoren zoals identiteitsvorming, sociale druk en problemen in relaties. Als ouders of professionals te maken hebben met een adolescent die zelfbeschadigend gedrag vertoont, is het belangrijk om dit serieus te nemen en professionele hulp te zoeken, om de adolescent te steunen en alternatieve manieren te vinden om met emoties en stress om te gaan.

Wat zijn de ontwikkelings- en opvoedingstaken in de adolescentie?

Adolescentie is een periode van ingrijpende veranderingen, zowel fysiek als mentaal. Tijdens deze fase moeten jongeren een aantal ontwikkelingsopgaven doorlopen om zich tot volwassenen te kunnen ontwikkelen.

De ontwikkeling van persoonlijke identiteit en een eigen waardesysteem is een belangrijke taak van de adolescentie. Adolescenten beginnen zich los te maken van hun ouders en hun eigen identiteit te ontdekken. Ze vragen zich af wie ze zijn, wat ze belangrijk vinden en wat hun plaats is in de wereld. Dit kan leiden tot twijfels, conflicten en onzekerheid, maar ook tot het ontwikkelen van een sterkere persoonlijkheid.

Een andere belangrijke ontwikkelingsopgave van adolescenten is de ontwikkeling van formeel-operatief denken. Dit betekent dat ze in staat zijn om abstract te denken en hypothesen te formuleren. Ze leren om oorzaak en gevolg te begrijpen, verbanden te leggen en te redeneren over complexe vraagstukken.

Naast deze ontwikkelingsopgaven hebben ouders en opvoeders ook een aantal opvoedingsopgaven in de omgang met adolescenten. Ouders moeten de overgang maken van opvoeden naar begeleiden, waarbij ze hun kinderen steunen in hun zelfstandigheid en hen stimuleren om eigen beslissingen te nemen. Tegelijkertijd is het belangrijk om grenzen en normen te stellen en duidelijke verwachtingen te communiceren.

Daarnaast moeten ouders hun kinderen de ruimte geven om te experimenteren en nieuwe dingen uit te proberen, terwijl ze tegelijkertijd sturing en begeleiding bieden om risico's en gevaren te vermijden. Het is belangrijk om open te blijven communiceren met adolescenten en hen te betrekken bij het bespreken van problemen en uitdagingen die ze tegenkomen.

Er kunnen verschillende redenen zijn waarom er problemen kunnen ontstaan bij de ontwikkelings- en opvoedingsopgaven van adolescenten. Een belangrijke reden is dat de overgang naar de adolescentie gepaard gaat met veel veranderingen op lichamelijk, cognitief en sociaal-emotioneel gebied. Dit kan leiden tot onzekerheid, angst en stress bij adolescenten, wat kan resulteren in probleemgedrag of mentale gezondheidsproblemen.

Daarnaast kan het voor ouders en opvoeders moeilijk zijn om de balans te vinden tussen het geven van vrijheid en het bieden van structuur. Adolescenten hebben meer behoefte aan autonomie en zelfstandigheid, maar hebben tegelijkertijd ook nog steun en begeleiding nodig. Het kan voor ouders en opvoeders lastig zijn om hierin de juiste balans te vinden en om te gaan met de soms uitdagende gedragingen van hun adolescenten.

Ten slotte kan de druk vanuit de maatschappij en de sociale omgeving ook bijdragen aan problemen bij de ontwikkelings- en opvoedingsopgaven van adolescenten.

Met welke problemen krijgen adolescenten en hun opvoeders te maken?

In dit hoofdstuk wordt vooral ingegaan op internaliserende problemen. Dit komt omdat externaliserende problemen zoals gedragsproblemen vaak al op jongere leeftijd tot uiting komen en daarom al in het vorige hoofdstuk over basisschoolkinderen is behandeld. 

Internaliserende problemen zijn problemen waarbij het kind vooral in zichzelf gekeerd is en negatieve gevoelens heeft die gericht zijn op het eigen functioneren. Externaliserende problemen zijn problemen waarbij het kind juist meer gericht is op de omgeving en negatief gedrag vertoont dat gericht is op anderen of de omgeving. 

Externaliserende problemen komen vaak al op jonge leeftijd tot uiting omdat het gedrag van het kind zichtbaar is voor anderen en de omgeving. Zo kan het kind bijvoorbeeld snel boos worden, slaan of schoppen. Internaliserende problemen, daarentegen, zijn vaak moeilijker te herkennen omdat het kind zich terugtrekt en zijn of haar gevoelens en gedachten niet snel uit.

Internaliserende problemen kunnen zich in de puberteit meer gaan uiten doordat er dan meer druk is vanuit de omgeving om te voldoen aan bepaalde normen en verwachtingen. Het kind kan zich dan meer gaan vergelijken met anderen en zich onzeker gaan voelen over zijn of haar eigen functioneren. Dit kan leiden tot bijvoorbeeld depressie, angst of eetstoornissen. Daarnaast kan de puberteit gepaard gaan met hormonale veranderingen en sociale uitdagingen, wat het risico op internaliserende problemen kan vergroten.

Wel is het belangrijk om te weten dat ook dit soort externaliserende problemen nog voorkomen in de adolescentie. En ook is het goed om in je achterhoofd te houden dat internaliserende en externaliserende problemen vaak samengaan en er niet altijd een duidelijk onderscheid is. Maar in de puberteit krijgen veel kinderen meer te maken met internaliserende problemen zoals persoonlijkheidsproblematiek, stemmingsproblemen, middelengebruik, eetproblemen en zelfbeschadigend gedrag, dus die worden hier behandeld.

Hoe moet worden omgegaan met persoonlijkheidsproblematiek bij adolescenten?

Adolescenten kunnen verschillende persoonlijkheidsproblemen of problemen in de persoonlijkheidsontwikkeling ervaren, waaronder borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS), narcistische persoonlijkheidsstoornis, vermijdende persoonlijkheidsstoornis, afhankelijke persoonlijkheidsstoornis, obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis, enzovoort.

BPS is een ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door instabiele emoties, relaties, zelfbeeld en impulscontrole. Adolescenten met BPS kunnen extreme stemmingswisselingen hebben, van zeer gelukkig naar zeer verdrietig of boos. Ze kunnen impulsief handelen, zichzelf verwonden of suïcidaal gedrag vertonen. Ook kunnen ze vaak in intense relaties verwikkeld raken, die snel wisselen tussen idealiseren en afwijzen van anderen. BPS kan zeer moeilijk te behandelen zijn en vereist vaak langdurige psychotherapie.

Omgaan met adolescenten met persoonlijkheidsproblemen vereist vaak een langdurige en multidisciplinaire aanpak. Ouders en orthopedagogische professionals kunnen bijvoorbeeld samenwerken met psychotherapeuten om psychotherapie te bieden aan adolescenten met persoonlijkheidsproblemen. Psychotherapie kan helpen om de onderliggende emotionele en relationele problemen van adolescenten aan te pakken en om vaardigheden aan te leren om deze problemen beter te kunnen beheersen. Daarnaast kan het belangrijk zijn om te werken aan het verbeteren van de zelfregulatie van adolescenten, bijvoorbeeld door middel van mindfulness-technieken of cognitieve gedragstherapie.

Het is ook belangrijk om adolescenten met persoonlijkheidsproblemen te ondersteunen in hun sociale omgeving. Adolescenten met BPS hebben vaak moeite om stabiele en gezonde relaties op te bouwen, en ouders en orthopedagogische professionals kunnen helpen bij het opbouwen van ondersteunende netwerken en bij het ontwikkelen van vaardigheden voor het aangaan van gezonde relaties. Dit kan bijvoorbeeld door middel van groepstherapie of gezinsbegeleiding.

Ten slotte is het belangrijk om een empathische en begripvolle houding te hebben ten opzichte van adolescenten met persoonlijkheidsproblemen. Adolescenten met BPS kunnen zich vaak onbegrepen voelen en het is belangrijk om te laten zien dat ze serieus worden genomen en dat er hulp beschikbaar is. Een duidelijke structuur en grenzen kunnen helpen bij het bieden van veiligheid en structuur, terwijl het vermijden van oordelen en het bieden van begrip kan bijdragen aan het opbouwen van een vertrouwensrelatie.

Hoe moet worden omgegaan met stemmingsproblemen bij adolescenten?

Stemmingsproblemen bij adolescenten kunnen variëren van tijdelijke stemmingswisselingen en kortdurende episodes van somberheid tot ernstige stemmingsstoornissen. Het kan leiden tot gevoelens van verdriet, hopeloosheid, leegte en verlies van interesse in activiteiten die normaal gesproken plezierig zijn.

Volgens Daamen et al. (2013) onderscheidt een stemmingsprobleem zich van een stemmingsstoornis doordat bij een stemmingsprobleem de problemen minder ernstig zijn en korter duren. Een stemmingsstoornis wordt gekenmerkt door langdurige en ernstige stemmingsproblemen die de dagelijkse activiteiten en relaties van de persoon beïnvloeden.

Een voorbeeld van een ernstige stemmingsstoornis is de bipolaire stoornis, ook wel bekend als een manisch-depressieve stoornis. Dit is een aandoening die wordt gekenmerkt door afwisselende episodes van manie en depressie. Tijdens een manische episode kan een adolescent zich overmatig blij, opgewonden of prikkelbaar voelen, terwijl hij of zij tijdens een depressieve episode zich juist somber en hopeloos kan voelen. Bipolaire stoornis kan leiden tot verminderde schoolprestaties, problemen met relaties en sociale isolatie.

Het is belangrijk dat ouders en pedagogische professionals alert zijn op signalen van stemmingsproblemen bij adolescenten, zoals terugtrekken uit sociale activiteiten, veranderingen in eet- of slaapgewoonten en een verlies van interesse in activiteiten die normaal gesproken plezierig zijn. Bij een vermoeden van een stemmingsprobleem is het belangrijk om de adolescent te ondersteunen en zo nodig hulp in te schakelen van een professional.

Bij een bipolaire stoornis is het belangrijk om een ​​juiste diagnose te stellen en de juiste behandeling te bieden, vaak door middel van medicatie en psychotherapie. Ouders en pedagogische professionals kunnen de adolescent ondersteunen door open te communiceren, een veilige en ondersteunende omgeving te bieden, en hen te helpen bij het vinden van passende hulp en ondersteuning. Het is ook belangrijk om te zorgen voor voldoende slaap, een gezonde voeding en regelmatige lichaamsbeweging.

Hoe moet worden omgegaan met middelengebruik bij adolescenten?

Middelengebruik, zoals alcohol, tabak en drugs, is een veelvoorkomend probleem onder adolescenten. Het kan leiden tot schade aan de gezondheid, problemen op school of werk, problemen met het gezin en sociale problemen. Bovendien kunnen middelenverslaving en misbruik leiden tot een hoger risico op crimineel gedrag, onveilig seksueel gedrag en andere risicovolle gedragingen.

Middelengebruik kan leiden tot verschillende gezondheidsproblemen, waaronder schade aan het brein, hartproblemen, leverschade en een verhoogd risico op kanker. Daarnaast kan middelengebruik leiden tot verslaving en problemen met het geheugen, de concentratie en het leren.

Bij het omgaan met adolescenten die middelen gebruiken, is het belangrijk om te proberen te begrijpen waarom ze middelen gebruiken en om open te staan voor communicatie met hen. Ouders en orthopedagogische professionals kunnen helpen door het bieden van informatie over de risico's van middelengebruik en door het bieden van alternatieven, zoals sport en andere activiteiten.

Als middelengebruik al problematisch is, kan intensievere behandeling nodig zijn, zoals bijvoorbeeld gespecialiseerde behandelingen of residentiële zorg. Het is belangrijk om als ouder of professional samen te werken met andere betrokken partijen, zoals leerkrachten, hulpverleners en eventueel het sociaal netwerk van het kind, om tot een passende aanpak te komen. Een empathische en begripvolle houding, in combinatie met duidelijke grenzen en consequenties, kan hierbij helpen.

Hoe moet worden omgegaan met eetproblemen bij adolescenten?

Eetproblemen komen veel voor onder adolescenten. Er zijn verschillende eetstoornissen, die zich meestal ontwikkelen in de puberteit. 

Anorexia nervosa wordt gekenmerkt door een laag lichaamsgewicht, angst om aan te komen, verstoord lichaamsbeeld en de weigering om normaal te eten. Het vermijden van voedsel en het uithongeren van het lichaam kan leiden tot gezondheidsproblemen, zoals vermoeidheid, duizeligheid en haaruitval. De oorzaken van anorexia kunnen verschillend zijn, zoals erfelijke factoren, psychologische factoren zoals perfectionisme en problemen in het gezin.

Boulimia nervosa wordt gekenmerkt door terugkerende periodes van eetbuien waarbij grote hoeveelheden voedsel in korte tijd worden gegeten, gevolgd door purgerend gedrag zoals braken of overmatige lichaamsbeweging. Mensen met boulimia nervosa hebben vaak een negatief zelfbeeld en ervaren gevoelens van schaamte of schuld na een eetbui. Net als bij anorexia kunnen de oorzaken van boulimia zowel biologisch als psychologisch zijn.

De eetbuistoornis (of binge eating disorder) wordt gekenmerkt door herhaalde episodes van eetbuien, waarbij grote hoeveelheden voedsel worden gegeten in korte tijd. In tegenstelling tot boulimia nervosa zijn er geen purgerende of compenserende gedragingen na de eetbuien. Mensen met een eetbuistoornis hebben vaak gevoelens van schaamte en walging na een eetbui en hebben vaak last van overgewicht of obesitas.

In de adolescentie maken jongeren vaak belangrijke veranderingen door in hun lichaam en in hun sociaal-emotionele ontwikkeling. Deze veranderingen kunnen leiden tot onzekerheid en een verhoogde nadruk op het uiterlijk, waardoor jongeren gevoeliger kunnen zijn voor eetproblemen. Ook kunnen er in deze periode belangrijke gebeurtenissen plaatsvinden, zoals de overgang naar de middelbare school, de start van een opleiding, of het aangaan van een eerste relatie. Dit alles kan zorgen voor stress en druk, waardoor sommige jongeren zichzelf gaan vergelijken met anderen en onrealistische verwachtingen krijgen over hoe ze eruit zouden moeten zien.

Bovendien hebben adolescenten in deze periode vaker te maken met sociale druk, bijvoorbeeld door vrienden, media en sociale media, om een bepaald uiterlijk na te streven. Ook kunnen emotionele problemen zoals depressie of angst, of een laag zelfbeeld, bijdragen aan het ontstaan van eetproblemen. Eetproblemen kunnen dan dienen als een manier om controle te krijgen over het eigen lichaam en gevoelens van onzekerheid en angst te verminderen.

Het is belangrijk dat ouders en pedagogische professionals alert zijn op signalen van eetproblemen bij adolescenten, zoals een verstoord eetpatroon, overmatige lichaamsbeweging, gewichtsverlies of gewichtstoename en een verstoord lichaamsbeeld. Een empathische en ondersteunende houding, gecombineerd met professionele hulp zoals therapie en/of diëtetiek, kan helpen bij het herstellen van eetproblemen. Het is ook belangrijk om de nadruk te leggen op een gezonde relatie met voeding en het lichaam, in plaats van op uiterlijke kenmerken en gewicht.

Hoe moet worden omgegaan met zelfbeschadigend gedrag bij adolescenten?

Zelfbeschadigend gedrag is het opzettelijk toebrengen van schade aan het eigen lichaam, zonder de intentie om te sterven. Voorbeelden van zelfbeschadigend gedrag zijn snijden, branden, krabben, haren uittrekken, enzovoort. Ook dit komt vooral voor bij adolescenten (of begint in de adolescentie), omdat deze levensfase vaak gepaard gaat met psychologische en emotionele stress en veranderingen, zoals identiteitsvorming, sociale druk, problemen in de relaties met leeftijdsgenoten, de puberteit, enzovoort.

Er zijn verschillende redenen waarom adolescenten zichzelf kunnen beschadigen. Zelfbeschadigend gedrag kan een manier zijn om om te gaan met emotionele pijn of stress. Het kan een manier zijn om controle te krijgen over de eigen gevoelens en ervaringen, of om gevoelens van leegte, eenzaamheid of hopeloosheid te verminderen. Soms kan het ook een manier zijn om aandacht te krijgen of om anderen te laten zien dat er iets mis is.

Als ouders of orthopedagogische professionals te maken hebben met een adolescent die zelfbeschadigend gedrag vertoont, is het belangrijk om dit gedrag serieus te nemen en professionele hulp te zoeken. Het is belangrijk om met de adolescent te praten over zijn of haar emoties en stressfactoren en om te zoeken naar gezonde manieren om deze te beheersen. Het is ook belangrijk om de adolescent te steunen en te begeleiden in het proces van het vinden van alternatieve manieren om met emoties en stress om te gaan, zoals het uiten van gevoelens in plaats van ze te onderdrukken, het leren van ontspanningstechnieken en het vinden van gezonde manieren om om te gaan met negatieve emoties. Het is belangrijk om de adolescent te laten weten dat er steun en hulp beschikbaar is en dat hij of zij niet alleen is in het omgaan met deze moeilijke gevoelens.