Hoe is orthopedagogie ontwikkeld? - Chapter 2

Waar gaat dit hoofdstuk over?

Dit hoofdstuk gaat over de ontwikkeling van de orthopedagogiek als wetenschap. De orthopedagogiek ontstond in de achttiende eeuw als reactie op vragen over de leerbaarheid van "misleide" of "gehandicapte" individuen. De Verlichting speelde een grote rol in de ontwikkeling van de orthopedagogiek, omdat men begon te geloven dat met de juiste opvoeding kinderen op het goede pad gebracht konden worden. In de negentiende eeuw nam de overheid steeds meer verantwoordelijkheid voor de zorg en opvoeding van kinderen, wat leidde tot een grotere nadruk op onderwijs in plaats van alleen zorg. De twintigste eeuw was een eeuw van groeiende pedagogisering, waarbij opvoeden steeds meer gezien werd als een middel om het kind te helpen zich te ontwikkelen, en minder als een middel om "moeilijke kinderen" te vermijden. In de twintigste eeuw werden medische zorg en opvoeding steeds meer verschillend, en vanaf de jaren vijftig nam de professionalisering, specialisatie en differentiatie van de jeugdzorg toe. In de jaren negentig werd het leidende principe van de jeugdzorg de behoeften en verlangens van het gezin en het kind. Er was ook meer differentiatie in de zorg voor kinderen met een handicap of stoornis, criminele kinderen en verwaarloosde kinderen.

Het hoofdstuk beschrijft ook de veranderingen in perceptie over het opvoeden van kinderen met een handicap of stoornis in de loop der tijd. Vanaf de achttiende eeuw kwam het idee dat mensen met een handicap net zo goed konden ontwikkelen met wat aanpassingen als anderen en werd speciaal onderwijs groter en toegankelijker. In de twintigste eeuw ontstond er een beweging om de situatie van mensen in zorginstellingen zo normaal mogelijk te maken, zo veel mogelijk als "echt leven". Het doel veranderde van het weghouden van mensen met problemen of handicaps uit de samenleving naar het leren bewegen en gedijen in de samenleving. In 2007 werd het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap aangenomen.

Het hoofdstuk beschrijft ook de veranderingen in perceptie over het opvoeden van verwaarloosde en delinquente kinderen in de loop der tijd. Vanaf de 19e eeuw werden weeshuizen steeds meer gebruikt voor lastige en delinquente kinderen, evenals voor verwaarloosde kinderen. Heropvoeding werd een belangrijke pijler voor de weeshuizen en was gericht op het beschermen van de samenleving tegen wanorde. Later werd duidelijk dat veel delinquente kinderen ook verwaarloosd waren geweest. Er werden meer instellingen opgericht voor heropvoeding, die voornamelijk op het platteland werden gevestigd. Later kwam pas het idee dat het niet goed is voor kinderen om weggehaald te worden van hun ouders en raakte de jeugdzorg meer gericht op het herstellen van een gezonde gezinssituatie.

Tenslotte bespreekt het hoofdstuk recente veranderingen in de orthopedagogiek. Er is een grotere diversiteit aan vragen en zorgen van ouders ontstaan, waardoor het vakgebied van de orthopedagogie zich nog sneller heeft moeten ontwikkelen om effectieve ondersteuning en begeleiding te bieden. De grootste recente veranderingen zijn: de gegroeide doelgroep, de toegenomen kennis en expertise, de veranderde visie op zorg en de veranderde organisatie van zorg, inclusief de decentralisatie van de jeugdzorg.

Hoe heeft orthopedagogiek zich ontwikkeld als wetenschap?

Vragen over opvoeding worden al eeuwenlang gesteld. Orthopedagogiek, als wetenschap, is gebaseerd op zulke praktische vragen. Orthopedagogiek begon zich te vormen als wetenschap in de achttiende eeuw, de periode van de Verlichting. Er was speciale interesse in de leerbaarheid van "misleide" of "gehandicapte" individuen. Vóór die tijd waren er al weeshuizen en plaatsen waar zorg werd verleend aan gehandicapte, verwaarloosde en criminele kinderen. Echter, de nadruk begon pas in de achttiende eeuw te verschuiven naar onderwijs. Dit kwam grotendeels door groeiend optimisme en het verlichtingsidee dat het leven vormbaar is. John Locke presenteerde mensen als tabula rasa, in plaats van als individuen wiens lot is voorbestemd. In de achttiende eeuw was er groeiend geloof dat kinderen met de juiste opvoeding op het goede pad gebracht konden worden. Bovendien gaf de Verlichting een impuls aan de ontwikkeling van wetenschap zoals wij die vandaag de dag kennen. Mensen begonnen te geloven dat met reden oplossingen konden worden gevonden voor alles, inclusief opvoedingsvraagstukken.

In de negentiende eeuw ontstond de heilpedagogiek, de leer die ervan uitgaat dat je middels het onderwijs en de opvoeding kunt genezen. Gedurende deze tijd kregen leraren, opvoeders en psychologen steeds meer invloed op de perceptie van opvoeding. Dit kwam mede doordat de zorg en opvoeding van kinderen meer een taak van de overheid werd. Voor deze eeuw namen kerken deze verantwoordelijkheid voornamelijk op zich uit christelijke motieven van naastenliefde. In de negentiende eeuw nam de overheid meer zorgtaken op zich, wat leidde tot een grotere nadruk op onderwijs in plaats van alleen zorg.

De twintigste eeuw was een eeuw van groeiende pedagogisering. Experts richtten zich steeds meer op het kind. Opvoeden werd steeds meer gezien als een middel om het kind te helpen zich te ontwikkelen, en minder als een middel voor de samenleving om te vermijden omgaan met "moeilijke kinderen." In 1901 werd leerplicht ingevoerd, waardoor kinderen van 6 tot 12 jaar naar school moesten. Dit leidde ook tot een afname van kinderarbeid. In 1905 werden kinderwetten aangenomen die de overheid toestonden in te grijpen in gevallen van schadelijk ouderlijk gezag.

Tijdens deze periode werden er ook inspanningen geleverd om de hoge kindersterftecijfers te verminderen. Dit betekende dat artsen een belangrijke rol speelden in de pedagogie en dat het doel van opvoeding niet alleen was om ervoor te zorgen dat kinderen moreel rechtschapen leefden, maar ook om hun gezondheid te waarborgen. Aan het begin van de twintigste eeuw werd ook de IQ-test ontwikkeld, waardoor er een betere monitoring mogelijk was van de ontwikkeling van kinderen in vergelijking met hun leeftijdsgenoten. In de twintigste eeuw werden medische zorg en opvoeding steeds meer verschillend, en vanaf de jaren vijftig nam de professionalisering, specialisatie en differentiatie van de jeugdzorg toe. Dit werd versneld door de democratisering en emancipatie van de jaren zestig en zeventig. Klanten werden meer uitgesproken over kwesties in de jeugdzorg, en er was meer maatschappelijke belangstelling voor het onderwerp. In de jaren negentig werd het leidende principe van de jeugdzorg de behoeften en verlangens van het gezin en het kind. Er was ook meer differentiatie in de zorg voor kinderen met een handicap of stoornis, criminele kinderen en verwaarloosde kinderen.

Hoe is de perceptie van het opvoeden van kinderen met een handicap of stoornis in de loop der tijd veranderd?

Mensen met een handicap of stoornis werden niet altijd met zorg en aandacht behandeld. In de oudheid werden ze vaak gedood met de gedachte dat ze gewoon een last waren. Zelfs in de afgelopen eeuw werden ze tijdens de Tweede Wereldoorlog nog steeds gedood als "Untermenschen". En als ze niet actief werden vervolgd, werden ze vaak aan hun lot overgelaten. Vanaf de middeleeuwen begonnen mensen meer zorg te tonen voor de armen, zieken en gehandicapten uit christelijke naastenliefde. Maar zelfs in de zeventiende eeuw was de zorg voor bijvoorbeeld "geestelijk gestoorde" mensen vooral gericht op het buiten de samenleving houden van hen. Mensen werden misschien verzorgd, maar ze werden ook geïsoleerd. In de achttiende eeuw werden scholen voor blinden en doven opgericht. Het besef groeide dat mensen met een handicap net zo goed konden ontwikkelen met wat aanpassingen als anderen. Ook groeide het idee dat verstandelijke handicaps gecompenseerd konden worden met een goede opvoeding en opleiding. Speciaal onderwijs werd groter en toegankelijker toen in 1901 de leerplicht werd ingevoerd. Vanaf die tijd moesten alle jonge kinderen naar school, ook kinderen die extra hulp nodig hadden.

In het midden van de twintigste eeuw schreef socioloog Erving Goffman een belangrijke kritiek op totalitaire instellingen. Dit zijn grote instellingen waar mensen al hun tijd doorbrengen, moeten leven volgens de normen die gelden in de instelling en de instelling niet verlaten. Volgens Goffman leidt een dergelijke instelling tot de afbraak van de persoonlijkheid van de deelnemers vanwege extreme sociale controle. Dit geldt voor veel verschillende soorten instellingen, zoals gevangenissen, ziekenhuizen, psychiatrische instellingen en kazernes. Deze kritiek had ook een significante impact op hoe zorginstellingen voor jongeren van die tijd werden bekeken. Rond deze tijd ontstond er ook een beweging uit Scandinavische landen om de situatie van mensen in zorginstellingen zo normaal mogelijk te maken, zo veel mogelijk als "echt leven". Het doel veranderde van het weghouden van mensen met problemen of handicaps uit de samenleving naar het leren bewegen en gedijen in de samenleving.

In 2007 werd het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap aangenomen. Hierin staat dat mensen met een handicap dezelfde rechten hebben als mensen zonder handicap en dat ze de ondersteuning moeten krijgen die ze nodig hebben om deze rechten volledig uit te oefenen.

Hoe is de perceptie van het opvoeden van verwaarloosde en delinquente kinderen in de loop der tijd veranderd?

In 1491 werd het eerste weeshuis in Nederland opgericht in Utrecht. Daarna werden er veel meer weeshuizen opgericht voor kinderen die hun ouders hadden verloren of waren achtergelaten. Later werden ook zeer arme kinderen in weeshuizen geplaatst. De weeshuizen waren geen prettige plek voor kinderen. Er werden strenge regels gehandhaafd en kinderen werden streng opgevoed.

In de 19e eeuw daalde het aantal wezen. Als gevolg daarvan werden de afnemende weeshuizen steeds meer gebruikt voor lastige en delinquente kinderen, evenals voor verwaarloosde kinderen. Heropvoeding werd een belangrijke pijler voor de weeshuizen. Deze heropvoeding moest worden bereikt door discipline en orde en was gericht op het beschermen van de samenleving tegen wanorde.

Door zowel delinquente als verwaarloosde kinderen te heropvoeden, werd de link tussen de twee duidelijk. Aanvankelijk werd gedacht dat kinderen delinquent werden door defecten in hun eigen karakter. Echter, tegen het einde van de 19e eeuw werd steeds duidelijker dat veel delinquente kinderen ook verwaarloosd waren geweest. Er werden meer instellingen opgericht voor heropvoeding, die voornamelijk op het platteland werden gevestigd in tegenstelling tot de weeshuizen die vaak midden in de steden waren gelegen. Het idee was dat het leven dicht bij de natuur en ver weg van de corrupte buitenwereld een gunstig effect zou hebben op de kinderen. Als gevolg daarvan werden de kinderen weggenomen bij hun ouders, wat destijds als een goede zaak werd beschouwd.

Met de Kinderwetten van 1905 konden kinderen tegen hun wil naar heropvoedingsinstellingen worden gestuurd. Ouders konden ze niet zomaar terughalen. Vanaf 1921 werd een minder ingrijpende interventie in de ouderlijke autoriteit geïntroduceerd, genaamd de ondertoezichtstelling. Het aantal instellingen groeide en er werden meer professionals ingezet. Kinderbescherming werd geprofessionaliseerd in de twintigste eeuw.

Tijdens de jaren dertig begonnen mensen zich steeds meer zorgen te maken en kritiek te uiten over institutionele zorg voor kinderen. De grootte van de groepen werd als te groot beschouwd, de leiders hadden onvoldoende training, de verblijfsduur was te lang en de nazorg werd als te beperkt beschouwd. Als gevolg daarvan riep Koekebakker in 1959 op tot meer coördinatie, differentiatie en expertise in de jeugdzorg. Dit markeerde het begin van een periode van verandering in de jeugdzorg.

Tijdens de jaren zestig en zeventig was er zelfs nog meer maatschappelijke kritiek en werden de waarden van emancipatie, zelfontwikkeling en democratisering zeer belangrijk. Deze waarden hadden invloed op kinderbescherming en jeugdzorg en er begon een nieuwe aanpak te ontstaan. Binnen instellingen werd de totalitaire, onderdrukkende benadering veranderd en werd er een meer humanistische benadering aangenomen, gebaseerd op orthopedagogische behandeling. De rol van ouders in de zorg en opvoeding van hun kinderen werd eindelijk erkend en het kind werd steeds meer gezien als onderdeel van het gezinssysteem.

In deze nieuwe tijdperk verschoof de focus van jeugdzorg van institutionalisering naar zorg in de gemeenschap. Jeugdzorgaanbieders begonnen nauwer samen te werken met gezinnen en hen te betrekken bij de zorg en behandeling van hun kinderen. Hierdoor werd er meer nadruk gelegd op preventie en werd vroegtijdige interventie een prioriteit.

Wat zijn recente veranderingen in orthopedagogie?

Orthopedagogie is een discipline die haar oorsprong heeft in de praktijk. Het is ontstaan uit de behoefte van professionals om de onderliggende mechanismen van hun werk te begrijpen en te verbeteren. Als zodanig heeft orthopedagogie zich in de loop der tijd blijven ontwikkelen en evolueren. De zorg voor jongeren en gezinnen met speciale opvoedingsvragen heeft de afgelopen jaren ingrijpende veranderingen ondergaan en het vakgebied van de orthopedagogie heeft hierbij een cruciale rol gespeeld.

Doordat steeds meer ouders hulp zoeken bij de opvoeding van hun kinderen, is de vraag naar gespecialiseerde ondersteuning drastisch toegenomen. Dit heeft geleid tot een grotere diversiteit aan vragen en zorgen van ouders, variërend van gedragsproblemen tot ontwikkelingsachterstanden en leerproblemen. Als gevolg hiervan heeft het vakgebied van de orthopedagogie zich nog sneller moeten aanpassen en ontwikkelen dan voorheen, om effectieve ondersteuning en begeleiding te bieden aan deze gezinnen. Dit zijn de grootste recente veranderingen in de orthopedagogie:

• De doelgroep is gegroeid. Aanvankelijk was de zorg vooral gericht op kinderen met een beperking, later ook op verwaarloosde en criminele kinderen. Tegenwoordig wordt ook hulp gevraagd voor mildere opvoedings- en ontwikkelingsproblemen. Er is nu ook speciale aandacht voor opvoedingsproblemen van kinderen en ouders met een migratieachtergrond, omdat culturele verschillen zeer specifieke problemen kunnen veroorzaken.
• Kennis en expertise zijn toegenomen, wat helpt bij het sneller herkennen van problemen. Het keerzijde hiervan, volgens sommigen, is dat problemen te snel worden gezien als een kind achterloopt op zijn leeftijdsgenoten.
• De visie op zorg is veranderd. De nadruk ligt nu op het zo normaal mogelijk houden van de gezinssituatie en het versterken van het gezin, in plaats van het uit elkaar halen ervan. Zelfs kinderen met beperkingen moeten nu betrokken worden bij andere kinderen en het normale leven, in plaats van ervan te worden weggehouden.
• De organisatie van zorg is veranderd. Sinds de Wet op de Jeugdhulpverlening van 1989 mogen zwaardere vormen van zorg alleen worden gebruikt als lichtere vormen van zorg niet voldoende blijken te zijn. De Wet op de Jeugdzorg van 2005 had als voornaamste doel betere zorg voor jongeren en ouders en het versterken van hun positie vanuit hun eigen situatie. Sindsdien is er meer nadruk komen te liggen op de eigen verantwoordelijkheid van ouders. De decentralisatie van de jeugdzorg heeft meer, goedkopere en gespecialiseerde zorg mogelijk gemaakt, maar heeft ook geleid tot een nieuwe vorm van fragmentatie, gebrek aan overzicht en motivatie om te kiezen voor de goedkoopste in plaats van voor de beste zorg.