Wat zijn de eerste vijf discussieregels? - Chapter 7

Idealiter houden de deelnemers aan een kritische discussie zich aan de tien regels voor het voeren van een redelijke gedachtewisseling. Het overtreden van een regel levert een drogreden op: een ondeugdelijke argumentatieve zet.

Wat zijn drogredenen?

De oplossing van een meningsverschil kan op diverse wijzen worden bemoeilijkt of verhinderd, al dan niet opzettelijk. De overtredingen van discussieregels worden drogredenen genoemd. Drogredenen zijn niet altijd makkelijk te herkennen, soms lijken overtredingen op argumentatieve zetten die wel een bijdrage leveren aan de oplossing van het meningsverschil. In twijfelgevallen is het aan te raden de gedachtewisseling te behandelen als een volwaardige kritische discussie. 

Er gelden tien regels ten aanzien van argumentatieve discussies. Iedere regel vertegenwoordigt een bepaalde redelijkheidsnorm ter voorkoming van drogredenen. De eerste vijf gaan over de manier waarop de discussianten zich tijdens de discussie dienen te gedragen. De laatste vijf gaan over het beoordelen van argumentatie en het afsluiten van de discussie. Deze tien regels zijn voorwaarden voor het oplossen van meningsverschillen, maar geen garantie. Ze zijn te beschouwen als gedragscode.

Wat houdt de vrijheidsregel in?

De discussianten mogen elkaar niet beletten standpunten of twijfel naar voren te brengen. Overtredingen van de vrijheidsregel geschieden in de confrontatiefase, kunnen door elke partij worden gepleegd en hebben tot gevolg dat een meningsverschil niet of slechts deels aan het licht komt, waardoor het niet goed opgelost kan worden. De vrijheidsregel kan op twee wijzen worden overtreden: er worden beperkingen gesteld aan de vrijheid om standpunten of twijfel te uiten of er worden beperkingen gesteld aan de standpunten of uitingen van twijfel. In het eerste geval wordt de handelingsvrijheid van de andere partij beperkt, wat neerkomt op een poging om de ander uit te schakelen als discussiepartner. Dit kan gebeuren door de discussiepartner onder druk te zetten om een bepaald standpunt niet naar voren te brengen of in twijfel te trekken, bijvoorbeeld door het gebruik van geweld of het dreigen daarmee.

Een dreigement met als doel het verhinderen dat een standpunt naar voren wordt gebracht of in twijfel wordt getrokken, noemt men een 'argumentum ad baculum' (drogreden van het dreigen met de stok). De andere partij kan ook onder druk worden gezet door een argumentum ad misericordiam (een beroep doen op het medelijden van de tegenpartij of luisteraars). Daarnaast kan geprobeerd worden de andere partij monddood te maken door een aanval op diens integriteit, kundigheid of geloofwaardigheid (argumentum ad hominem: drogreden van een misplaatste persoonlijke aanval). Persoonlijke kwaliteiten mogen enkel ter discussie worden gesteld als dit relevant is ten aanzien van de aanvaardbaarheid van het standpunt (denk aan een getuigenverklaring).

Soorten persoonlijke aanvallen:

• directe persoonlijke aanval (ook wel 'abusive': het rechtstreeks negatief beoordelen van iemands persoonlijke kwaliteiten). 

• indirecte persoonlijke aanval (ook wel: 'circumstantial') door iemands motieven zwart te maken. Men suggereert dat de ander bevooroordeeld is ten aanzien van het discussiepunt. 

• het aanwijzen van een persoonlijke inconsequentie, waardoor de geloofwaardigheid van de ander aan het wankelen wordt gebracht (iemand die eerst een andere opvatting had of niet handelde volgens zijn opvatting moet wel ongelijk hebben). Dit type drogreden wordt 'ook jij' (tu quoque) genoemd. Als inconsequenties plaatsvinden binnen één discussie, betreft dit de interne inconsistentie-drogreden. 

Ook het stellen van beperkingen aan het naar voren brengen van de propositionele inhoud van uitingen van twijfel en standpunten leveren een overtreding van de vrijheidsregel op. Dit vindt meestal plaats in een juridische procedure of in het kader van politieke besluitvorming of vergadering. Denk aan het buiten bespreking laten van iets omdat het geen agendapunt is. Ook kan het voorkomen dat een standpunt bij voorbaat heilig of taboe is verklaard en daarom niet ter discussie mag worden gebracht.

Wat houdt de verdedigingsplichtregel in?

Een discussiant die een standpunt naar voren brengt, mag niet weigeren dit standpunt desgevraagd te verdedigen. Een partij is verplicht zijn standpunt te verdedigen. De protagonist hoeft zich niet aan deze regel te houden wanneer hij zijn standpunt al met succes verdedigd heeft en ondertussen niets veranderd is aan de discussieregels en uitgangspunten. De verdedigingsplicht geldt evenmin wanneer hij met een uitdager te maken heeft die zich niet aan de regels wil houden. 

Door het overtreden van de verdedigingsplichtregel komt de discussie niet verder dan de openingsfase. De protagonist kan de overtreding begaan door de verdedigingsplicht bij de partij neer te leggen die zijn standpunt in twijfel trekt: de drogreden van het verschuiven van de bewijslast genoemd. In geval van een niet-gemengd meningsverschil is er maar één partij die iets moet verdedigen. De bewijslast verschuiven naar de antagonist is dan totaal ongerechtvaardigd. In geval van een gemengd meningsverschil hebben beide partijen een bewijslast. Er moet dan bepaald worden in welke volgorde zij hun standpunt moeten verdedigen. Deze volgordekwestie wordt vaak ten onrechte aangemerkt als keuzekwestie, waarbij geprobeerd wordt de bewijslast bij slechts één partij neer te leggen (meestal de partij die de status-quo aanvalt). De status-quo heeft dan de status van presumptie. Toepassing van het presumptiebeginsel mag niet tot gevolg hebben dat de bewijslast bij slechts één partij wordt gelegd, dit leidt namelijk tot de drogreden van het verschuiven van de bewijslast én de drogreden van het ontduiken van de bewijslast. De verdedigingsvolgorde kan worden bepaald aan de hand van het billijkheidsbeginsel: er moet begonnen worden met het standpunt dat het gemakkelijkst te verdedigen is.

Een tweede manier om onder de verdedigingsplicht uit te komen is door het ontduiken van de bewijslast. Het standpunt wordt dan voorgesteld als iets wat geen verdediging nodig heeft. Dit kan door het standpunt als vanzelfsprekend te presenteren, het persoonlijk instaan voor de juistheid van het standpunt of door het standpunt zo te formuleren dat het niet toetsbaar is en daardoor immuun is voor kritiek.

Wat houdt de standpuntregel in?

Een aanval op een standpunt mag geen betrekking hebben op een standpunt dat niet werkelijk door de andere partij naar voren is gebracht. Het overtreden van de standpuntregel leidt tot een veranderde propositie en maakt van een enkelvoudig meningsverschil een meervoudig meningsverschil. 

Praten de partijen op deze manier langs elkaar heen, dan wordt het originele meningsverschil niet opgelost en is de oplossing een schijnoplossing. Veranderingen van standpunt kunnen in alle fasen van de discussie voorkomen. Overtreding van de standpuntregel kan op twee manieren geschieden: het standpunt van de tegenpartij vertekenen of de tegenpartij een fictief standpunt in de schoenen schuiven. Dit zijn drogredenen van de stroman. In beide gevallen kiest de aanvaller de weg van de minste weerstand, omdat het veranderde standpunt eenvoudiger kan worden aangevallen.

Het vertekenen van een standpunt kan bijvoorbeeld door het standpunt uit zijn context te halen of de inhoud van de propositie te simplificeren of te overdrijven. Er is bijvoorbeeld sprake van overdrijvng wanneer woorden als 'een paar' of 'sommige' veranderd worden naar 'alle'. Simplificatie vindt plaats door het weglaten van restricties en het afzien van nuances.

Een fictief standpunt in de schoenen schuiven van de andere partij kan op verschillende manieren: door het zeer nadrukkelijk naar voren brengen van het tegengestelde standpunt zonder enige introductie, het verwijzen naar een groepering of partij waartoe de tegenpartij behoort, welke daardoor met het fictieve standpunt in verband wordt gebracht ('elke zakenvrouw vindt natuurlijk dat..') of door het gebruik van formuleringen als 'bijna iedereen denkt dat..' of 'je hoort de laatste tijd geregeld dat..'. 

Wat houdt de relevantieregel in?

Een standpunt mag niet worden verdedigd door non-argumentatie naar voren te brengen of irrelevante argumentatie. Overtredingen geschieden door de protagonist in de argumentatiefase. 

Een standpunt kan worden aanvaard door het overtuigen (logos), het emotioneren (pathos) of het imponeren (ethos) van de ander. In geval van logos moeten argumenten naar voren worden gebracht. In de praktijk gaan ethos en argumentatie prima met elkaar samen. De drogreden misbruik van ethos doet zich voor wanneer de protagonist op incorrecte wijze schermt met zijn eigen of andermans autoriteit (integriteit, deskundigheid, geloofwaardigheid). Gebruikmaking van ethos is geoorloofd, tenzij iets wordt aangenomen op basis van de autoriteit van iemand die niet over de relevante of vereiste deskundigheid beschikt. Er is dan sprake van de drogreden 'argumentum ad verecumdiam': een misplaatst beroep op autoriteit. 

In plaats van argumentatie kan gebruik worden gemaakt van 'pathos': het inspelen op het gevoel van het publiek. Dit is toegestaan, tenzij deze gevoelens worden gebaseerd op vooroordelen. Dit levert een overtreding van de relevantieregel op die bekend staat als de pathetische drogreden. Deze komt vaak voor in een discussie waarbij veel mensen zich betrokken voelen. Het manipuleren van de sentimenten (bezorgdheid, angst, schaamte etc.) beïnvloedt de uitkomst in sterke mate.

Bij irrelevante argumentatie wordt een ander standpunt verdedigd dan waarover het meningsverschil bestaat. Ook dan treedt een verschuiving op in de propositie, maar hier is het de protagonist die zijn eigen standpunt vertekent zodat deze makkelijker te verdedigen is. Dit betreft de drogreden van het naar voren brengen van irrelevante argumentatie. 

Wat houdt de verzwegen-argumentregel in?

Men mag de tegenpartij niet ten onrechte verzwegen argumenten toeschrijven of zich aan de verantwoordelijkheid voor een van zijn eigen verzwegen argumenten onttrekken. Dit vindt plaats in de argumentatiefase. De regel kan overtreden worden door het opblazen van wat er verzwegen is en door het loochenen van een verzwegen argument.

De drogreden van het opblazen van wat er verzwegen is wordt door de antagonist toegepast: hij geeft een invulling aan het verzwegen argument die verder gaat dan waar de protagonist aan gehouden kan worden. Bij de drogreden van het loochenen van een verzwegen argument ontkent de protagonist dat hij verantwoordelijk is voor de impliciete onderdelen van zijn betoog.