Waaraan moet een mondeling betoog voldoen? - Chapter 12

Mondelinge argumentatie wordt aangevoerd in een betoog waarin enkel de protagonist aan het woord is of een discussie waarin de antagonist direct kan reageren op de argumentatieve zetten van de protagonist.

Welke twee vormen van mondelinge argumentatieve gedachtewisselingen zijn er?

Een argumentatieve gedachtewisseling kan zowel schriftelijk als mondeling plaatsvinden. In geval van mondelinge communicatie is het meestal eenvoudiger om direct te reageren, maar mondelinge argumentatie vindt niet alleen plaats in een expliciete dialoog waarin zowel antagonist en protagonist aan het woord komen. In geval van een toespraak of pleidooi op tv is de antagonist luisteraar en is het betoog onderdeel van een impliciete discussie. Kan de antagonist meteen reageren, dan betreft het een (expliciete) volwaardige discussie.

Een betoog is een vorm van argumentatieve gedachtewisseling: een eenzijdige dialoog waarin één partij aan het woord komt (de protagonist). Degene die het betoog houdt, neemt normaliter aan dat sprake is van een niet-gemengd meningsverschil, waarbij het auditorium louter twijfel heeft omtrent de aanvaardbaarheid van het standpunt. Is direct duidelijk dat de luisteraar een tegengesteld standpunt inneemt, dan betreft het een gemengd meningsverschil. In deze gevallen wordt een verschillende aanpak van het betoog verlangd. De spreker moet dus nagaan welke positie de luisteraar (vermoedelijk) inneemt en wat hij met zijn betoog wilt bereiken (aanzetten tot handelen of alleen maar van gedachten doen veranderen).

De tweede vorm van argumentatieve gedachtewisseling betreft de discussie die gehouden wordt om een oplossing van het meningsverschil te bereiken. Het is belangrijk de argumentatieve discussie te onderscheiden van de meningsvormende of zuiver informatieve discussie. De grens hiertussen is niet altijd scherp, soms lopen discussies in elkaar over of bevatten gedachtewisselingen elementen van meerdere typen discussies. Aan de hand van het ideaalmodel van een kritische discussie kun je de argumentatieve onderdelen van elke gedachtewisseling herkennen.

Hoe bereid je een mondeling betoog voor?

Een betoog houden is enkel zinvol wanneer het auditorium een standpunt niet deelt en de spreker er belang bij heeft om het auditorium te overtuigen van de aanvaardbaarheid van dat standpunt. 

Allereerst moet de reikwijdte van het standpunt duidelijk zijn. Heeft het enkel betrekking op bepaalde personen, groepen of op iedereen? In het laatste geval is het standpunt verdedigen zinloos. Dit geldt ook als het standpunt de woorden ‘eigenlijk’ of ‘in wezen’ bevat. Een standpunt moet duidelijk zijn en zich lenen voor een kritische toetsing.

Het voorbereiden van het houden van een betoog is enkel zinvol als de omstandigheden geschikt zijn, de luisteraars belang hebben bij het te verdedigen standpunt, het auditorium serieus wilt luisteren en het standpunt op een adequate wijze is geformuleerd. De spreker moet dus bedenken hoe hij/zij interesse wekt bij het auditorium, hoe de argumentatie geformuleerd moet worden, welk soort argumenten in de context verstandig zijn om te gebruiken en welk resultaat hij/zij het auditorium wilt voorhouden ter afsluiting van het betoog. Het opstellen van een analytisch overzicht is hiervoor een geschikt hulpmiddel.

Het mondeling betoog moet aantrekkelijk beginnen, zodat je interesse voor je gedachtegang wekt bij de luisteraars. Dit kan door gebruikmaking van een anekdote, citaat, persoonlijke ervaring, actuele gebeurtenis of een algemeen bekend voorval. Ook het stellen van een vraag zorgt voor betrokkenheid van de luisteraars bij je betoog. Uiteraard moet de inleiding relevant zijn voor de rest van het betoog. Daarnaast moet het standpunt altijd duidelijk worden geïntroduceerd in de inleiding. In de inleiding leg je uit welke positie je inneemt en wat je gaat bespreken. Verwacht je veel weerstand? Dan is het aankaarten van de belangrijkste argumenten mogelijk een goed idee. Tevens moet je in de inleiding alle achtergrondinformatie verstrekken die noodzakelijk is voor een goed begrip van je betoog. Ga je een lang betoog houden, dan kun je kort de indeling hiervan aangeven.

Bij de verdediging van je standpunt moet je alle argumenten noemen die hiervoor pleiten en deze indien nodig ondersteunen of toelichten. Hierbij ga je uit van het analytisch overzicht. Als je betoog aan tijd gebonden is, kies dan niet voor een snelle opsomming van veel argumenten, maar benoem en onderbouw alleen je sterkste argumenten, bij voorkeur in het begin of in het slotstuk van je betoog. In het eerste geval wordt de visie van de luisteraar beïnvloed en wat als laatst komt, wordt goed onthouden. In sommige gevallen moet je ook kritiek op je eigen standpunt of argumenten voor het tegenovergestelde standpunt weerleggen. Je moet dan een keuze maken ten aanzien van de volgorde van argumenten. Meestal wordt eerst aangegeven wat tegen het standpunt van de tegenstander pleit en volgen daarna de argumenten voor je eigen standpunt. 

In het slot van het betoog benadruk je de bereikte conclusie en de consequenties ervan nogmaals. Wanneer je merkt dat hieraan behoefte is bij het auditorium, kun je een samenvatting van de belangrijkste argumenten geven. Het slot moet niet gebruikt worden als herhaling van de verdediging. Ook nieuwe punten mogen hierin niet worden genoemd. Een effectief betoog eindigt met een duidelijk en aantrekkelijk slot. Je kunt bijvoorbeeld terugwijzen op een uitspraak uit de inleiding. Meestal wordt de tekst van een mondeling betoog vooraf uitgeschreven. Zorg dan dat je spreektaal gebruikt en geanimeerd kunt voorlezen. Het is verstandig om slechts wat punten te noteren, dan komt je verhaal natuurlijker over. Heb je weinig spreekervaring, dan kun je de inleiding en het slot voor de zekerheid geheel uitschrijven. In het analytisch overzicht moet je de hoofdargumenten van de rest van het betoog onderscheiden. Om de structuur van je verhaal in het oog te houden (en zo je luisteraars er goed bij te houden), kun je de aankondiging van een argument en een tussentijdse samenvatting geheel uitschrijven.

Hoe houd je een goed mondeling betoog?

De gebruikte argumenten moeten effectief zijn in de context van het betoog. Het betoog moet zijn afgestemd op het intellectuele niveau en het referentiekader van de luisteraars. Zij moeten het moeiteloos kunnen volgen en het mag geen irritatie bij hen opwekken. Je moet dus rekening houden met de gelegenheid en auditorium waarvoor je het betoog gaat houden. Zijn de luisteraars leken, laat vaktermen en technische bewoordingen dan achterwege. Doorgaans is het verstandig om een mondeling betoog niet formeler te maken dan nodig is. Vermijd schrijftaal, bijvoorbeeld de woorden ‘desalniettemin’, ‘echter’ en ‘niettegenstaande’. Je kunt voorkomen dat het lijkt alsof je een tekst voorleest door zinnen te verkorten, omslachtige formuleringen te vervangen, moeilijke woorden te vervangen door gewone woorden, te zorgen voor een gevarieerde zinsopbouw en zinstype (vragend, mededelend), de lijdende vorm niet te gebruiken (‘ik zal in dit betoog..’ in plaats van ‘in dit betoog wordt..’, het publiek geregeld direct toe te spreken (‘nu denkt u wellicht..’), indicatoren van standpunten en argumentatie (omdat, dus) en verbindingswoorden (en, maar) te gebruiken, aan lastig te begrijpen uitspraken concrete voorbeelden toe te voegen, op een natuurlijke wijze aan te geven dat er een citaat volgt (‘zoals X eens zei..’ in plaats van ‘nu volgt een citaat’) en door duidelijk aan te geven op welk punt van je betoog je exact bent en de belangrijkste punten kernachtig te herhalen.

Een adequaat betoog kan door tijdgebrek alsnog verkeerd uit de verf komen. Het is verstandig je betoog vooraf enkele keren te oefenen en de tijd op te nemen. Als punten niet behoorlijk behandeld kunnen worden, laat ze dan achterwege in plaats van ze af te raffelen. Zeg niet continue dat je veel meer wilt vertellen maar de tijd daarvoor ontbreekt, wees niet kritisch of minachtend richting het auditorium, zorg dat je geen onvoorbereide indruk wekt, wees niet te bescheiden, verontschuldig je niet als dit niet hoeft en stop het verhaal niet abrupt. Vermijd clichés als ‘dit was het dan’ of ‘hier wil ik het bij laten’.

Hoe bereid je een discussie goed voor?

Een goede voorbereiding verlangt dat je je grondig verdiept in het discussieonderwerp en dat de eigen positie wordt bepaald door alle voor en tegens te analyseren. Naast de punten die je zelf wilt aandragen, moet je ook bedenken wat de bijdrage van de andere deelnemers kan zijn zodat je hierop kunt anticiperen. Vraag jezelf af: ‘Wat is exact mijn standpunt?’, ‘Wat zijn mijn belangrijkste standpunten?’, ‘Wat is het standpunt van mijn (potentiële) tegenstander?’, ‘Met welke argumenten zal mijn tegenstander komen?’, ‘Welke argumenten kan mijn tegenstander inbrengen tegen mijn eigen argumenten?’ Maak gebruik van een analytisch overzicht.

Als volledig onduidelijk is welke tegenstander je kunt verwachten, moet je in de voorbereiding proberen je eigen standpunt zo sterk mogelijk te verdedigen. Met behulp van het analytisch overzicht loop je alle argumenten na ter verbetering. Tevens kun je bij voorbaat een reactie bedenken op mogelijke kritische vragen. Deze noteer je in het analytisch overzicht bij de argumentatie. Je kunt er ook voor kiezen om voor de hand liggende kritische reacties op je argumenten zelf te benoemen en direct te weerleggen. 

Hoe behoor je deel te nemen aan een discussie?

Deelnemers bepalen normaliter zelf hoe de discussie gevoerd zal worden. Een discussie is redelijk en efficiënt wanneer de deelnemers hun bedoelingen zo duidelijk mogelijk overbrengen en de bijdrage van de anderen zo goed mogelijk interpreteren. Met name in de confrontatiefase is het van belang om zo goed mogelijk te formuleren en interpreteren, dit voorkomt het ontstaan van (verbale) schijngeschillen. Deelnemers aan de discussie zijn het dan eigenlijk met elkaar eens, maar praten langs elkaar heen waardoor een onnodige discussie wordt gevoerd.

Een meningsverschil is louter verbaal als de ene partij zegt ergens tegen te zijn en de andere partij er juist voor is, terwijl ze allebei een ander begrip hebben van het discussiepunt en het eigenlijk met elkaar eens zijn. Het preciseren van de uitspraak waarop het meningsverschil betrekking heeft kan dit oplossen. Precisering betekent dat uit diverse mogelijke interpretaties van een uitspraak één interpretatie als de bedoelde wordt verklaard. Om te verzekeren dat discussianten het over hetzelfde hebben, kunnen zij de betekenis van de ter discussie staande term vastleggen in een definitie.

Spraakverwarring over de betekenis van een gehanteerde term kan ook leiden tot een schijnovereenstemming, waardoor geen discussie wordt gevoerd. Partijen lijken het eens te zijn, maar zijn dit niet omdat zij ieder een andere betekenis geven aan een bepaalde term.

Voor een correct verloop van een discussie moet je enkel het woord nemen als je daadwerkelijk iets te melden hebt over het discussiepunt, niet veel tegelijk aandragen om het overzicht te behouden, duidelijk maken waarop je reageert en waarom, geen bijzaken erbij halen, de discussie niet rekken, je niet te afwachtend opstellen en de discussie op een ondubbelzinnige wijze afsluiten.