Wat wordt verstaan onder de 'client-centered' methode? - Chapter 3

De hulpverlener heeft behalve een juiste houding ook andere hulpmiddelen nodig om de persoon met een probleem te helpen. Een van deze hulpmiddelen is een systeem om datgene wat er verteld wordt te rangschikken en te begrijpen. De hulpverlener kan gebruik maken van bepaalde manieren die zorgen dat de cliënt zelf meewerkt aan het oplossen van zijn probleem. Bovendien heeft hij theorieën nodig die hem een beter beeld van de cliënt kunnen geven en een helder beeld op de problemen kunnen bieden.

Wat stelt de theorie van Rogers?

Eén van de centrale onderwerpen in de theorie van Rogers is de zelfactualisatie. Zelfactualisatie is de drang van een mens om zich steeds verder te ontwikkelen. Zelfactualisering wordt vooral gevormd door de belevingswereld van een individu. Alleen als de omstandigheden gunstig zijn zal een persoon zich goed kunnen ontwikkelen en zal de kwaliteit van de belevingswereld als goed worden ervaren. Gunstige omstandigheden zijn omstandigheden waarin een persoon vanaf het moment dat hij geboren wordt zonder voorwaarden wordt geaccepteerd zoals hij is, liefde krijgt en zich veilig en vrij voelt. De omgeving speelt volgens Rogers dus een belangrijke rol. 

De problemen ontstaan als een persoon alleen geaccepteerd wordt als hij aan bepaalde voorwaarden moet voldoen. Acceptatie, liefde, vrijheid en veiligheid worden dan een beloning voor aangepast en beter gedrag. Hoe groter dit aangepaste gedrag moet zijn, hoe groter de problemen zullen worden. Rogers maakt in dit geval gebruik van het begrip incongruentie. Dit houdt in dat een persoon wat betreft zijn gedrag niet langer op zichzelf durft te vertrouwen, maar zijn gedrag aanpast aan zijn omgeving. De persoon is zich meestal niet bewust van zijn aangepaste gedrag. Het aangepaste gedrag is dan geïnternaliseerd. Doordat de geaccepteerde normen zijn opgelegd en deze de oorspronkelijke ideeën en gedragingen niet uitwissen maar wel beïnvloeden, raakt een persoon in de war en wordt hij gespannen. Ook kan het tot een defensieve opstelling tegenover anderen leiden. Bovendien bestaat het gevaar dat een persoon kenmerken van zijn persoonlijkheid niet durft te laten zien.

Welke methode past bij het verbeteren van het zelfactualisatie proces?

De hulpverlener moet zorgen dat de kwaliteit van het zelfactualisatie proces weer goed wordt. Dit doet hij door zo te handelen dat het gedrag en de normen van de belangrijkste figuren uit de sociale kring van de cliënt vereffend worden. Dit houdt in de eerste plaats in dat de hulpverlener de cliënt onvoorwaardelijk accepteert zoals hij is en afwijkend gedrag niet veroordeelt. Ten tweede moet de hulpverlener een goede en eerlijke verstandhouding met de cliënt krijgen. Dit houdt ook in dat hij eerlijk tegenover zichzelf is in relatie met de cliënt. Een hulpverlener kan een cliënt bijvoorbeeld weerzinwekkend vinden. Hij hoeft dat natuurlijk niet te melden, maar moet dit wel erkennen en moet hier wel mee overweg kunnen. Deze echtheid of eerlijkheid vindt Rogers een belangrijk thema. 

Wanneer de cliënt onvoorwaardelijk geaccepteerd is, kan de hulpverlener een betere voorstelling maken van de belevingswereld van de cliënt. Rogers noemt dit voorstellingsvermogen empathie. Empathie is het vermogen van iemand om zich in te leven in de belevingswereld van een ander en tegelijkertijd wel met beide benen op de grond te blijven staan. Het is belangrijk dat de hulpverlener dit toont. Het tonen van het begrijpen van de problemen kan leiden tot een betere verstandhouding tussen de hulpverlener en de cliënt. De cliënt zal zich vrijer en meer op zijn gemak voelen. De cliëntgerichte manier van Rogers gaat ervan uit dat degene met een probleem zelf het beste een oplossing kan vinden. Daarom staat degene met het probleem centraal en is het inlevingsvermogen belangrijk. Hierdoor moet de hulpverlener terughoudend zijn. Het tonen van empathie zou tot gevolg moeten hebben dat de cliënt zelf verhelderende inzichten krijgt. De hulpverlener zegt immers niet fundamenteel iets anders dan de cliënt. Hij moet vooral verhelderen en nuanceren.

Welke aanmerkingen zijn er op de theorie van Rogers?

Rogers gaat ervan uit dat een mens zich voortdurend kan ontwikkelen. Als de omstandigheden goed zijn, zal de mens zich volgens zijn eigen normen goed kunnen ontplooien. Het positieve mensbeeld van Rogers heeft nogal wat kritiek opgeroepen. In de eerste plaats vinden met name psychologen zijn ideeën over individuele ontwikkeling te positief. Sommige psychologen benadrukken dat vooral het leerproces van een individu tijdens zijn ontwikkeling aangespoord en gecorrigeerd moet worden. Het stimuleren van gedragsveranderingen vindt ook weerklank in de hulpverlening. Het onderkennen van problemen blijkt namelijk niet toereikend voor het oplossen van problemen. 

Daarnaast is de theorie van Rogers niet voor iedereen geschikt. De theorie gaat er namelijk van uit dat personen goed kunnen nadenken, goed problemen kunnen verwoorden en bovendien kennis in daden kunnen omzetten, dus de gewenste gedragsverandering. Veel mensen hebben deze vaardigheden niet, denk hierbij ook aan kinderen. Bij deze mensen werkt de theorie van Rogers niet. 

Een andere vorm van kritiek gaat in op het standpunt dat de mens van nature goed is. Goedheid is echter door de samenleving bepaald. Soms moet een persoon gecorrigeerd worden als zijn gedrag door de samenleving wordt verworpen. Bovendien kan een correctie ook een positieve invloed op de ontwikkeling hebben. Een mens ontwikkelt zich maar ten dele als hij alleen vrijheid krijgt. 

In de jaren zeventig werd de cognitieve psychologie belangrijk. De cognitieve psychologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de manier waarop mensen informatie opnemen, verwerken en gebruiken. Op dit proces kan men invloed uitoefenen. In de hulpverlening is dit van belang. De theorie van Rogers besteedt echter weinig aandacht aan het cognitieve proces. Dit wordt ook wel een gebrek aan directiviteit genoemd. De cognitief-psychologische kennis kan gebruikt worden om de cliënt op zijn verwarde denk- en gedragspatronen te wijzen. Deze kennis kan een cliënt gebruiken om zijn gedachten en gedrag te wijzigen. 

Toch zijn enkele essentiële kenmerken van Rogers' methode erkend. De goede verstandhouding tussen de hulpverlener en de cliënt is een belangrijk kenmerk. Veel problemen komen voort uit het slechte contact met mensen. Een goed contact met de hulpverlener laat zien dat het ook anders kan. Het begrijpen van de cliënt en het tonen van dit begrip wordt ook als een belangrijk kenmerk gezien.

Een cognitieve theorie over het ervaren

De hulpverlener heeft als doel de kwaliteit van de ervaringswereld van de cliënt te vergroten. Dit doet hij onder andere door een klimaat te creëren waarin de cliënt zich beter kan ontwikkelen. Rogers is hierover niet bijzonder duidelijk. Men kan de vergelijking maken met een plant. Geef een plant de juiste voeding, water en licht en de plant groeit tot dat wat hij in een ideale situatie zou worden. Is dit bij een mens ook het geval? Wexler gaat in op deze kwestie. Hij denkt dat de mens een drang heeft zich zowel lichamelijk als geestelijk te ontwikkelen. De geestelijk ontwikkeling wordt mede gevormd door het proces van ervaren. In tegenstelling tot Rogers is Wexler van mening dat dit proces van ervaren een actief proces is. De mens is op actieve wijze betrokken bij de selectie en ordening van informatie en geeft zelf betekenis aan hetgeen hij ervaart. De mens richt zijn aandacht op specifieke waarnemingen. Anders zou een persoon bedolven worden onder de hoeveelheid informatie. Na deze ordening en selectie van informatie wordt de informatie in het geheugen opgeslagen. De mens maakt hierbij gebruik van een aantal regels die zelf ook weer deel uitmaken van het geheugen.

Het individuele ervaringsproces houdt onder andere in dat ieder mens bepaalde informatie anders interpreteert. Dit proces kan beïnvloed worden. Taal speelt een belangrijke rol in het proces van selectie en ordening. Door het verwoorden van bijvoorbeeld problemen worden deze vaak duidelijker en kan men deze op een rijtje zetten. Daarnaast spelen differentiatie en integratie een belangrijke rol:

• Differentiatie betekent in dit geval de betekenisontwikkeling die tot een genuanceerder beeld leidt. Iemand kan bijvoorbeeld denken dat hij altijd alleen is, terwijl hij twee keer per week mensen op de biljartclub ontmoet. Als hij zich daar bewust van is, heeft hij een genuanceerder beeld.
• Integratie betekent in dit geval dat mensen een geheel maken van de waargenomen informatie.

Kortom, door differentiatie krijgt men een genuanceerder beeld en door integratie legt men verbanden tussen de informatie. Normaal gesproken verloopt dit proces soepel. Er kunnen echter problemen ontstaan als iemand de informatie niet goed kan verwerken, interpreteren en ordenen. De hulpverlener moet dit proces dan beïnvloeden en zorgen dat het beter verloopt.

Welke rol spelen gevoelens in de cognitief-psychologische ontwikkeling?

In de theorie van Rogers zijn gevoelens belangrijk. Het openstaan voor gevoelens neemt een belangrijke plaats in. De mens hoeft zich met zijn gevoelens niet actief bezig te houden. De gevoelens komen vanzelf aan de oppervlakte. Wexler daarentegen is van mening dat gevoelens in verband staan met het cognitief-psychologische ontwikkelingsproces van een persoon. Gevoelens staan volgens hem in relatie met de waarneming en de verwerking van informatie. Voorbeelden van informatie die van invloed is op de gevoelens van de cliënt zijn gesprekken over de persoon, (plotselinge) veranderingen in de ervaringswereld en nieuwe inzichten over de oude ervaringswereld. De hulpverlener zal door zijn gesprekken met de cliënt over deze onderwerpen emoties bij hem oproepen. De hulpverlener moet er wel rekening mee houden dat deze emoties niet te heftig worden. Daar kan de cliënt radeloos van worden. Het is dus van wezenlijk belang dat iemand ontvankelijk is voor zijn gevoelens. Daarna kan de hulpverlener eventueel een veranderingsproces bij de hulpvrager in gang zetten. Zo komen we bij een theorie die belangrijk is bij de vraag hoe gedragsverandering bewerkstelligd kan worden, namelijk de theorie van het sociaal leren.