Hoe worden vragenlijsten gebruikt bij het meten van problemen? - Chapter 9

Wat zijn algemene psychopathologievragenlijsten?

Algemene psychopathologievragenlijsten zijn vragenlijsten die worden gebruikt om het psychisch functioneren van een individu vast te stellen. Deze vragenlijsten leveren vooral nuttige informatie op over de aard en de ernst van de klachten van een cliënt. Ook voor therapie-evaluatie kunnen de vragenlijsten gebruikt worden.

Wat is de Symptom Checklist (SCL-90-R)?

Dit is een multidimensionale vragenlijst voor het meten van psychopathologische klachten. Er worden negen a-priorifactoren onderscheiden in de Amerikaanse versie. In de Nederlandse versie zijn er maar acht subschalen, genoemd:

1. Angst.
2. Agorafobie.
3. Depressie.
4. Somatische klachten.
5. Wantrouwen en interpersoonlijke sensitiviteit.
6. Insufficiëntie van denken en handelen.
7. Woede en hostiliteit.
8. Slaapproblemen.

Er kan ook een totaalscore worden berekend genaamd Psychoneuroticisme. Bij de SCL-90-R moet de respondent aangeven in welke mate hij van 90 verschillende klachten last heeft gehad de afgelopen week. De auteurs van de test benadrukken dat deze schalen beschrijvingen zijn en niet moeten worden gebruikt om psychische stoornissen mee vast te stellen. Verder is de SCL-90-R geschikt als evaluatie-instrument voor de effectiviteit van behandelingen. Er is discussie over het gebruik van alleen de totaalscore of de losse scores van de dimensies. Voornamelijk de depressie schaal zou niet betrouwbaar genoeg zijn om los te gebruiken. Het nadeel van de SCL-90-R is dat de vragenlijst erg lang is vergeleken met andere vragenlijsten. 

Wat is de Vierdimensionale Klachtenlijst (4DKL)?

De 4DKL is ontwikkeld voor de huisartsenpraktijk. Het is ontwikkeld op basis van onderzoek met patiënten die in de huisartsenpraktijk komen voor overspanningsklachten (surmenage). De klachten die kunnen worden onderscheiden zijn depressieve klachten, angstklachten en somatische klachten, de overkoepelende term voor deze klachten is distress klachten. 

De 4DKL is bedoeld om gebruikt te worden psychosociale problemen, om de ernst van problematiek vast te stellen, depressie en angststoornissen vast te stellen en het signaleren van somatische klachten en om het beloop van klachten over de tijd te volgen.

Waar worden specifieke vragenlijsten voor gebruikt?

In de gezondheidszorg wordt er ook gebruik gemaakt van vragenlijsten die bedoeld zijn om specifieke problemen in kaart te brengen. Als er bijvoorbeeld een vermoeden is dat een cliënt een sociale angststoornis heeft, dan kan ervoor gekozen worden om een test af te nemen die bedoeld is voor het meten van sociale angstklachten. Deze specifieke vragenlijsten worden meestal gebruikt om de ernst van klachten te bepalen. Relatieproblemen, angstklachten en depressieve klachten komen het meest voor in de eerstelijnszorg.

Hoe kan sociale angst worden gemeten?

Om angstklachten te meten kan er gebruik worden gemaakt van de Angstschaal, de SIF en de IOA.

Waaruit bestaat de Inventarisatielijst Omgaan met Anderen (IOA)?

De Inventarisatielijst Omgaan met Anderen is een in Nederland ontwikkelde zelfbeoordelingsvragenlijst om sociale angst en sociale vaardigheden te meten. Het bestaat uit 35 items en bevat vijf subschalen:

• Kritiek geven; kritiek geven op concrete punten en verzoeken om verandering;
• Aandacht vragen voor de eigen mening: de eigen, eventueel afwijkende mening, uiten;
• Waardering uitspreken over de ander; complimenten geven;
• Initiatief nemen tot contact: een gesprek beginnen met een onbekende;
• Jezelf waarderen: tevredenheid uiten over jezelf.

De 35 items moeten twee keer worden beantwoord door de onderzochte. Deze moet aangeven hoe gespannen hij of zij zich voelt bij het denken aan de uitvoering van de vijf punten. Dit wordt op een vijfpuntsschaal gedaan van 1 helemaal niet tot 5 heel erg. Zo ontstaat er per subschaal een spannings- en frequentiescore. Verder wordt er ook een totaalscore berekend die in aanvulling tot de vijf subschalen kan worden gebruikt.

Waar wordt de Nederlandse Relatievragenlijst (NRV) voor gebruikt?

In Nederland is het echtscheidingspercentage toegenomen en is nu 40%. Er worden volgens het CBS jaarlijks ongeveer 100.000 serieuze relaties verbroken. Het verbreken van serieuze partnerrelaties is een heftige gebeurtenis die invloed kan hebben op het functioneren van de individuen. Zo blijkt het dat gescheiden partners een hoger risico hebben op depressie, suïcide, psychiatrische opname en lichamelijke ziekten. Ook hangt de kwaliteit van een relatie negatief samen met psychopathologische klachten, wat inhoudt dat hoe lager de kwaliteit van een relatie is, hoe hoger het aantal psychopathologische klachten is.

De NRV is de enige relatievragenlijst in Nederland. Bij de ontwikkeling van NRV was het doel om zo veel mogelijk belangrijke aspecten van intieme relaties zoals beschreven in de literatuur te dekken. Dit zijn bijvoorbeeld conflicthantering, affectie, cohesie, seksualiteit, identiteit, autonomie, compatibiliteit, communicatie, vertrouwen en consensus. In de NRV zijn er vijf factoren gevonden: Onafhankelijkheid, Emotionele saamhorigheid, Identiteit, Conflicthantering en Seksualiteit. De NRV bestaat uit tachtig items die worden beantwoord op een tweepuntsschaal (juist of onjuist). De tachtig items kunnen worden opgeteld om een totaalscore te berekenen.

Hoe verloopt het meten van stress, PTSS en coping?

Stress, PTSS en coping kunnen worden gemeten door middel van vragenlijsten, namelijk de UBOS voor het meten van een burn-out, de ZIL voor het meten van PTSS en UCL voor het meten van coping.

Wat is de Utrechtse Burn-out Schaal (UBOS)?

De UBOS is een vragenlijst die de mate van burn-out meet. Burn-out wordt volgens de makers van de vragenlijst gedefinieerd als ‘werkgerelateerde psychische vermoeidheidstoestand’. Er zijn drie versies van de UBOS:

• UBOS-C: een versie voor contactuele beroepen (beroepen waar veel met mensen wordt gewerkt). Bevat 20 items.;
• UBOS-L: een versie bedoeld voor leerkrachten. Bevat 22 items;
• UBOS-A: een versie bedoeld voor algemeen gebruik. Bevat 15 items.

De UBOS levert drie schaalscores op: emotionele uitputting, mentale distantie/depersonalisatie en competentie/persoonlijke bekwaamheid. De vragen worden beantwoord op een zevenpuntsschaal waarbij de respondenten aan moeten geven hoe vaak elke uitspraak op hen van toepassing is (van 0 nooit tot 6 dagelijks of altijd).

Wat is de Zelfinventarisatielijst Posttraumatische Stressstoornis (ZIL)?

De ZIL is een vragenlijst die is gebaseerd op DSM-criteria voor een posttraumatische stressstoornis (PTSS). De respondent moet aangeven met welke klachten hij of zij in de afgelopen vier weken te maken heeft gehad. Er zijn 22 items die worden gescoord op een vierpuntsschaal (1 = geheel niet, 4 = zeer veel) en zijn verdeeld over drie subschalen: Herbeleven, Vermijding en Hyperarousal.

Er is een cut-off score vastgesteld (groter of gelijk aan 52). Als een respondent hoger dan 52 scoort, is er sprake van PTSS volgens deze inventarisatielijst.

De normering wordt gedaan op basis van drie soorten normgroepen:

• De algemene bevolking;
• Lotgenoten;
• Trauma- en poliklinische psychiatrische patiënten.

Waar wordt de Utrechtse Coping Lijst (UCL) voor gebruikt?

Het doel van de UCL is om te meten welke copingstijlen (omgaan met stress) de onderzochte heeft wanneer hij of zij wordt geconfronteerd met problemen of uitdagingen. De UCL wordt veel gebruikt in Nederland en bestaat uit 47 items. De respondent moet aangeven hoe hij in het algemeen reageert op confrontatie, problemen en onplezierige gebeurtenissen.

Er zijn zeven factoren gevonden:

• Actief aanpakken of confronteren;
• Palliatieve reacties;
• Vermijden of afwachten;
• Sociale steun zoeken;
• Passief reactiepatroon;
• Expressie van emoties;
• Geruststellende en troostende gedachtes hanteren.

Wat is de Coping Inventory for Stressful Situations (CISS-NL)?

De CISS-NL is een vragenlijst die tot doel heeft iemand zijn copingstijl te meten. Deze is gebaseerd op een onderscheid in de literatuur tussen probleemgerichte en emotiegerichte coping. Er zijn 48 items die verdeeld zijn over de schalen Taakgerichte coping, Emotiegerichte coping en Vermijdingsgerichte coping. Vermijdingsgerichte coping wordt dan onderverdeeld in Afleiding zoeken en Gezelschap zoeken.

De onderzochte moet aangeven in hoeverre bepaalde manieren van reageren door hem worden gebruikt bij stressvolle situaties. Dit wordt gedaan op basis van een vijfpuntsschaal die loopt van 1 (=helemaal niet) tot 5 (=heel erg sterk).

Hoe wordt vijandigheid gemeten?

De Buss-Durkee Hostility Inventory (BDHI) is een vragenlijst die vijandigheid of hostiliteit meet. Er zijn twee factoren genoemd directe agressie en Indirecte agressie. Ook is er een sociale-wenselijkheidsschaal toegevoegd, omdat agressieve personen minder sociaal wenselijk gedrag rapporteren. De BDHI bestaat uit 40 items die zijn verdeeld over de categorieën Directe Agressie, Indirecte Agressie en Sociale wenselijkheid. De vragen worden met ‘waar’ of ‘onwaar’ beantwoord.

Hoe wordt eetgedrag gemeten?

Eetgedrag wordt gemeten met de Nederlandse Vragenlijst voor Eetgedrag (NVE).

De NVE wordt gebruikt om het eetgedrag van jongvolwassenen met eet- of gewichtsproblemen te meten. Het is gebaseerd op drie theorieën die een ander type eetgedrag centraal stellen. Dit zijn de psychosomatische theorie, die stelt dat emoties een rol spelen bij het ontstaan van overgewicht. De externaliteitstheorie zegt dat overeten ontstaat door een grote ontvankelijkheid voor externe prikkels. De theorie van lijngericht eetgedrag stelt dat een conflict tussen eetlust en voedselonthouding tijdens lijnen leidt tot overeten en overgewicht.

De NVE bestaat uit 33 items die worden beantwoord op een vijfpuntsschaal waarin 1 = nooit en 5 = zeer vaak. Er zijn dertien items die betrekking hebben op emotioneel eetgedrag, tien items die betrekking hebben op extern veroorzaakt eetgedrag en tien items die betrekking hebben op lijngericht eetgedrag. De items voor emotioneel eetgedrag kunnen worden onderverdeeld in Eten bij diffuse emoties en Eten bij onduidelijk omschreven emoties. Het lijkt dat de neiging tot disinhibitie het belangrijkst is voor of iemand die lijnt wel of niet succesvol is.

Hoe worden algemene psychopathologievragenlijsten gebruikt in de gezondheidszorg?

In de gezondheidszorg worden algemene pathologievragenlijsten ingezet om een beeld te krijgen van de algemene toestand van een cliënt en om aanwijzingen voor meer specifieke problemen te verzamelen waarvan de ernst kan worden vastgesteld met onderzoeksinstrumenten. Algemene psychopathologievragenlijsten hebben een voorspellende waarde voor het functioneren in de toekomst en kunnen helpen bij de keuze voor de juiste behandeling. 

Hoe worden specifieke vragenlijsten gebruikt in de gezondheidszorg?

Als de cliënt last heeft van specifieke klachten worden naar de persoonlijkheidsvragenlijsten ook de specifieke vragenlijsten afgenomen. De vragenlijsten die genoemd zijn in dit hoofdstuk, zijn snel en gemakkelijk af te nemen en kunnen snel worden uitgewerkt. De specifieke vragenlijsten worden gebruikt aan de hand van de vijf soorten diagnostische vraagstellingen.

1. Onderkenningsvragen. Specifieke vragenlijsten hebben als doel om te bepalen in welke mate iemand last heeft van zijn klachten en op welke gebieden problemen voordoen.
2. Verklaringsvragen. Bij het instandhouden van psychopathologische klachten kunnen specifieke kenmerken alleen gemeten worden met specifieke vragenlijsten.
3. Predictievragen. De IOA en UBOS zijn goede vragenlijsten als het gaat om het voorspellen van uitkomsten. 
4. Indicatievragen. Bepaalde specifieke vragenlijsten kunnen een rol spelen bij de keuze van een geschikte behandeling of bij het voorspellen van therapiesucces.
5. Evaluatievragen. Voor het bepalen van resultaat zijn specifieke vragenlijsten onmisbaar. Hierbij moet de vragenlijst zowel voor als na de behandeling worden afgenomen.