Wat zijn verzwegen standpunten en argumenten? - Chapter 4

Men drukt zich in een betoog niet altijd expliciet uit. Soms is sprake van ‘verzwegen’ standpunten of argumenten welke op verantwoorde wijze expliciet moeten worden gemaakt.

Wat zijn verzwegen onderdelen van een betoog?

Het komt vaak voor dat in een betoog onderdelen worden weggelaten. Als het gaat om standpunten en argumenten die impliciet aanwezig zijn, gelet op hetgeen wel vermeld is, dan zijn dit mogelijk ‘verzwegen’ standpunten of argumenten. Een voorbeeld waarbij het verzwegen argument tussen haakjes staat. ‘Ik wil geen ander werk, want bij andere werkgevers kan ik mijn teckel Bas niet meenemen (en Bas moet mee naar kantoor kunnen).’

Het verzwijgen van een onderdeel gebeurt niet altijd met de bedoeling om te misleiden. Meestal acht de betoger ze vanzelfsprekend. Een onderdeel kan impliciet besloten liggen in een wel expliciet genoemd onderdeel, ook dit is een verzwegen onderdeel waarop kritiek kan worden geleverd.

Verzwegen onderdelen kunnen bepalend zijn voor het vervolg van een discussie en daarmee voor de mogelijke oplossing. Ook bij de beoordeling van een betoog kunnen verzwegen onderdelen van belang zijn, bijvoorbeeld bij de evaluatie van de argumentatie. Bij de analyse van het betoog moet altijd nauwkeurig worden nagegaan of er sprake is van verzwegen onderdelen en hoe je deze het beste kunt expliciteren.

Welke spelregels gelden er bij communicatie?

Verzwegen standpunten en argumenten zijn voorbeelden van impliciet en ‘indirect’ taalgebruik. Dit is kenmerkend voor communicatie in de gewone omgangstaal. Bij indirectheid is altijd sprake van impliciet taalgebruik. Bij ‘gewoon’ impliciet taalgebruik wordt niet geprobeerd om via een omweg iets extra’s over te brengen. Bij indirectheid bedoelt iemand niet alleen meer dan wat hij zegt, maar maakt hij ook nog duidelijk dat dit zo is. De bepalende vraag is dan ook: hoe kan de lezer of luisteraar weten dat er nog iets anders bedoeld wordt dan expliciet vermeld wordt? 

Om onduidelijkheid te voorkomen moet iedereen zich houden aan het communicatiebeginsel. Conform dit beginsel zal iedereen die communiceert zich aan de algemene spelregels voor communicatie zal houden. De belangrijkste regels houden in dat hetgeen je meldt niet onbegrijpelijk, onoprecht, zinloos of overbodig mag zijn en het moet aansluiten bij de gedachtewisseling tussen de communicerende personen. Men moet eerlijk, duidelijk, efficiënt en ter zake zijn. Normaliter mag je ervan uitgaan dat iedereen zich hieraan probeert te houden, waardoor het direct opvalt wanneer dit niet het geval is. Iemand die iets extra's wilt overbrengen (zoals bij indirectheid) kan door het overtreden van een of meerdere spelregels duidelijk maken dat er iets anders of iets meer wordt bedoeld dan expliciet wordt vermeld. Dankzij het communicatiebeginsel en de algemene spelregels voor communicatie kunnen personen die met elkaar communiceren op herkenbare wijze indirect zijn en indirectheid herkennen. 

Wat zijn correctheidsvoorwaarden?

De algemene spelregels voor communicatie gelden voor elk type taalhandeling (mededeling, argumentatie, vraag, belofte, verklaring). De invulling van de regels is afhankelijk van de specifieke taalhandeling. In geval van bijvoorbeeld een belofte moet men conform de regel 'wees eerlijk' de bedoeling hebben het beloofde na te komen. Naast de identiteitsvoorwaarden (ter herkenning van het type taalhandeling) gelden correctheidsvoorwaarden. Hierin staat geformuleerd waaraan de uitvoering van de betreffende taalhandeling moet voldoen. De correctheidsvoorwaarden worden onderverdeeld in voorbereidende voorwaarden en oprechtheidsvoorwaarden. 

De voorbereidende voorwaarden helpen een spreker of schrijver te handelen conform de spelregel van efficiëntie. Bij argumentatie wil dat zeggen: een zinvolle en niet-overbodige overtuigingspoging ondernemen. Aan de voorbereidende voorwaarden van argumentatie wordt voldaan wanneer ervan uit wordt gegaan dat de lezer of luisteraar het verdedigde standpunt niet al bij voorbaat volledig aanvaardt, de uitspraken die worden gedaan in de argumentatie wel aanvaardt en de argumentatie beschouwt als een aanvaardbare rechtvaardiging van de propositie waarover het standpunt is ingenomen.

De oprechtheidsvoorwaarden geven aan wat de schrijver of spreker moet geloven als hij zich houdt aan de spelregel van eerlijkheid. Bij argumentatie wil dat zeggen: zonder misleiding een overtuigingspoging doen. Aan de oprechtheidsvoorwaarden wordt voldaan, wanneer de schrijver of spreker zelf gelooft dat zijn standpunt aanvaardbaar is, de uitspraken die worden gedaan in de argumentatie aanvaardbaar zijn en de argumentatie een aanvaardbare rechtvaardiging is van de propositie waarover het standpunt is ingenomen. Wie meent dat niet aan deze drie voorwaarden is voldaan, beschuldigt de schrijver of spreker van misleiding.

Wat als de spelregels worden overtreden?

Er ontstaan problemen als er spelregels overtreden worden, terwijl het communicatiebeginsel niet wordt opgegeven. De lezer of luisteraar neemt dan niet direct aan dat de spreker zomaar de communicatie verstoort door inefficiënt, oneerlijk, niet ter zake of onduidelijk te zijn. Hij zal dan pogen om de woorden zodanig te interpreteren dat de wijze van communicatie alsnog betekenis krijgt en de bedoeling van de overtreding duidelijk te maken. De schijnbare overtreding zou dan een reële betekenis krijgen. Het is in de praktijk lastig om evidente overtredingen van de algemene regels aan te wijzen, zonder een poging te doen deze overtreding te rechtvaardigen.

Op welke manier kun je indirect zijn?

Indirectheid heeft altijd een motief. Door het overtreden van algemene spelregels voor communicatie kun je indirect iets zeggen. Een gebrek aan duidelijkheid kan bijvoorbeeld een gebrek aan 'willen' uitdrukken of zelfs een weigering. Gebrek aan eerlijkheid kan door het gebruik van ironie een tegengestelde bedoeling aan het licht brengen. Door overtreding van de efficiëntieregel kan iemand iets benadrukken ('En nu moet het echt stil zijn', terwijl men wel wist stil te moeten zijn) of indirect een klacht uiten (door het stellen van een zinloze vraag bijvoorbeeld). Gebrek aan ter zake zijn kan men gebruiken om een gespreksonderwerp af te wijzen (bijvoorbeeld: 'Hoe vind je de nieuwe vriendin van je broer?' met als reactie 'Ik ga de planten maar even water geven.'). 

Hoe maak je verzwegen standpunten expliciet?

In een betoog geeft een schrijver of spreker niet altijd even duidelijk aan wat zijn standpunt is, er is dan sprake van verzwegen standpunten. Via argumenten of indirecte taalhandelingen zijn deze wel te achterhalen door lezers of luisteraars. Hierbij gebruikt men logica als hulpmiddel. Er moet vanuit worden gegaan dat in een betoog telkens wordt geprobeerd om logisch geldig te redeneren, anders zou het betoog zinloos zijn. 

In het simpelste geval bestaat een betoog uit een enkelvoudige argumentatie (slechts één redenering). Is het verdedigde standpunt verzwegen, dan mist de conclusie van de redenering. De lezer of luisteraar moet deze dan zelf aanvullen door een conclusie te vinden die logisch volgt uit de naar voren gebrachte redenering. In geval van meerdere mogelijkheden wordt gekozen voor het standpunt dat het meeste recht doet aan alle spelregels voor communicatie.

Hoe maak je verzwegen argumenten expliciet?

Verzwegen argumenten kunnen expliciet worden gemaakt aan de hand van het communicatiebeginsel, de logica en de algemene spelregels voor communicatie. Wanneer sprake is van een verzwegen argument, wordt altijd een ongeldige redenering geuit. De redenering wordt geldig als hier een uitspraak aan wordt toegevoegd. Deze uitspraak wordt het eenvoudigst gevonden met behulp van een ‘als…dan…’- uitspraak. Deze uitspraak verbindt het expliciete argument met de gepresenteerde conclusie. Na 'als' volgt dan het argument, na 'dan' het standpunt. Door toevoeging van de uitspraak wordt de redenering logisch geldig. Als de argumenten kloppen, kan de conclusie alleen maar juist zijn.

In geval van een verzwegen argument in een enkelvoudige argumentatie is dit de beste manier om de redenering geldig te maken. Dit is echter onvoldoende. De toegevoegde uitspraak betreft eigenlijk niet meer dan een letterlijke herhaling van wat al gezegd is, wat betekent dat het een overbodige uitspraak is en de regel van efficiëntie wordt overtreden. Als er geen aanleiding is om te menen dat het communicatiebeginsel geheel buiten beschouwing is gelaten, hoeft de schrijver of spreker de overtreding van de efficiëntieregel niet te worden aangerekend. Het is verstandiger om een uitspraak te formuleren die geen overtreding zou opleveren. Men kan de ‘als…dan…’-uitspraak vervangen door een algemenere uitspraak. Vervolgens moet worden beoordeeld welke uitspraak het best past in de context van het betoog, overeenstemt met de achtergrondinformatie en tot de gebondenheden van de schrijver of spreker kan worden gerekend. 

Wat als een argument verzwegen is in een welbepaalde context?

De context waarin de argumentatie plaatsvindt hoeft niet altijd onbepaald te zijn en kan een speciale invloed hebben op de invulling van het verzwegen argument. Om een vooringenomen specifieke invulling van het verzwegen argument te vermijden, geldt als regel dat er in de eerste plaats vanuit moet worden gegaan dat de argumentatie in een onbepaalde context plaatsvindt, tenzij evident is dat dit onterecht is en tot een onjuiste interpretatie leidt. 

In geval van een onbekende context is het verband tussen argument en standpunt onduidelijk en kan de 'als...dan...'-uitspraak worden ingezet om het verzwegen argument te achterhalen. Is de context wel bekend, dan kan aan verzwegen standpunten een invulling worden gegeven die meer conform de bedoeling van de schrijver of spreker is en dus dichter bij de waarheid zal liggen.