Wat zijn concepten? - Chapter 9

Wat wordt bedoeld met concepten?

Je hebt kennis nodig om te kunnen functioneren. Deze kennis wordt mogelijk gemaakt door bepaalde bouwstenen, die ook wel concepten worden genoemd. Pogingen om deze concepten te definiëren zijn meestal niet succesvol, omdat er op vrijwel alle definities, uitzonderingen zijn te vinden. Daarnaast hebben veel alledaagse concept woorden die we gebruiken niet echt een goede definitie. Toch laat dit idee van een definitie iets belangrijks zien, namelijk dat mensen de relevante kenmerken noemen die door veel leden van een categorie worden gedeeld. Wittgenstein stelde de term familiegelijkenis voor, waarmee hij bedoelt dat leden binnen een categorie veelvoorkomende eigenschappen hebben die in de familie voorkomen. Als er dus gekeken wordt naar drie familieleden, dan kunnen we vaak gelijke eigenschappen waarnemen, zoals het hebben van rood haar of brede lippen.

Wat zijn prototypes en typische effecten?

De prototypetheorie probeert een concept te karakteriseren door het gemiddelde, een prototype, van een categorie te specificeren. Een prototype zal over het algemeen een gemiddelde zijn van verschillende categorieleden die jij bent tegengekomen. Dit heeft als consequentie dat verschillende mensen verschillende prototypes kunnen hebben. We hebben daarom flexibiliteit nodig in de manier waarop we prototypes karakteriseren. Wel dienen deze prototypes als een soort anker voor onze conceptuele kennis. Lidmaatschap van een categorie is afhankelijk van de gelijkenis met een prototype en deze gelijkenis is gradueel. Categorieën hebben volgens dit perspectief een gradueel lidmaatschap, waarbij objecten die dichter bij het prototype staan ‘betere’ leden van de categorie zijn.

Het testen van de prototypetheorie

In een zin verificatietaak krijgen participanten een opeenvolging van zinnen te zien. Hun taak is om aan te geven of een bepaalde zin al dan niet correct is door op bepaalde knoppen te drukken. Bij deze experimenten zijn onderzoekers geïnteresseerd in de responssnelheid. Als er veel overeenkomst is tussen het gepresenteerde object en het prototype zullen ze snel drukken. Ook een andere taak kan gebruikt worden om de prototype theorie te testen: in een productietaak moeten mensen zo veel mogelijk leden van een bepaalde categorie opnoemen. De leden die als eerst genoemd zijn, moeten overeenkomen met de leden waarbij participanten in de zin verificatietaak het snelste drukten. Dit lijkt inderdaad het geval te zijn, wat ondersteuning is voor de prototypetheorie. Bovendien komt dit patroon ook naar voren in beoordelingstaken, waarbij participanten bijvoorbeeld moeten beoordelen hoe ‘vogelachtig’ een vogel is doet zich eveneens voor als mensen gevraagd wordt om aan een bepaalde categorie te denken. De hypothese is dat mensen, wanneer ze gevraagd worden om na te denken over een categorie, eigenlijk nadenken over het prototype van die categorie.

Categoriseren op basis niveau

Rosch en collega's stellen dat er een 'natuurlijk niveau van categorisatie' is die door mensen wordt gebruikt, die niet te algemeen en ook niet te specifiek is. Deze categorisatie gebeurt vaak op basis van één woord, zoals "stoel" of "hond". Als mensen een object moeten omschrijven, gebruiken ze vaak dit basisniveau van categorisatie. 

Voorbeelden

De data die voortgekomen is uit het onderzoek naar conceptuele kennis, kan ook op een andere manier verklaard worden dan alleen aan de hand van de prototypetheorie. Zo vindt in sommige gevallen categorisatie plaats aan de hand van specifieke leden van een categorie in plaats van aan de hand van algemene informatie over de gehele categorie. Dit wordt ook wel voorbeeld-gebaseerd redeneren genoemd, waarbij er een specifiek voorbeeld van de categorie is. Net als bij de prototypetheorie maak je gebruik van een mentaal gerepresenteerde standaard, maar wat deze standaard is, verschilt voor de categorieën. Bij de voorbeeld-gebaseerde theorie wordt deze standaard bepaald door welk voorbeeld als eerst in je opkomt. Ook kan deze theorie verklaren waarom participanten sneller reageren op typische exemplaren. Zo kom je bepaalde leden van een categorie vaak tegen in je leven, je hebt er dus veel ervaring mee, waardoor je veel mogelijkheden hebt gehad om het in je geheugen vast te leggen.

Het combineren van prototypes met voorbeelden

Welke theorie is correct, de prototype theorie of de voorbeeld theorie? Uit onderzoek blijkt dat men zo wel voorbeelden als prototypes gebruikt om te categoriseren. Maar waarom maken we gebruik van verschillende manieren om informatie te representeren? Prototypes zorgen voor een snelle representatie van datgene wat typisch is voor een categorie en in sommige omstandigheden is zo’n snelle samenvatting erg handig. Voorbeelden zorgen op hun beurt voor nauwkeurigere informatie, dat iets zegt over de variabiliteit binnen een groep. Echter, de samenstelling van voorbeelden en prototypes kan van persoon tot persoon verschillen en dit patroon van kennis kan ook voor een bepaalde persoon veranderen. Over het algemeen is het normaal dat men allebei de categorisatie manieren gebruikt, omdat ze op cruciale onderdelen overeenkomen. Er wordt eerst een herinnering opgehaald, vervolgens wordt er geoordeeld over de overeenkomst en aan de hand van dit oordeel wordt een conclusie getrokken.

Wat zijn moeilijkheden bij het categoriseren op gelijkenis?

Er zijn echter ook resultaten die niet in het beeld van prototypes en exemplaren passen. In de theorie die we gaandeweg aan het ontwikkelen waren, zagen we dat categorie lidmaatschap en de ‘typischheid’ beide voortkomen uit de gelijkenis met een voorbeeld of prototype. Soms gaat typischheid en lidmaatschap van een categorie echter niet hand in hand, een bevinding waarvoor de theorie uitgebreid moet worden. Ook wijzen deze resultaten erop dat categorie-oordelen op andere informatie dan typischheid gebaseerd kan zijn. Een voorbeeld hiervan is het verschil tussen natuurlijke objecten en objecten dingen die door mensen zijn gemaakt. Mensen lijken hier een oordeel over te maken aan de hand van ‘diepere kenmerken’, zoals hun begrip van de objecten. Wat essentieel is voor een bepaalde categorie is dus afhankelijk van begrip.

Hoe zijn concepten als theorieën?

Het lijkt logisch om in ons dagelijks leven gebruik te maken van strategieën die zo accuraat mogelijk zijn. Zulke strategieën zijn echter vaak langzaam en vereisen veel inspanning. Daarom ben je soms beter af met heuristieken of vuistregels, waarbij je een deel van de accuraatheid opgeeft om effectiever (sneller) te kunnen categoriseren. Categorisatie aan de hand van gelijkenis is ook een heuristische strategie. Maar wat gebruikt men nog meer om te categoriseren naast prototypes en voorbeelden? Om deze vraag te kunnen beantwoorden is het nuttig om concepten niet afzonderlijk van elkaar te zien. Het is beter om de nadruk te leggen op de verbindingen en dus de relaties tussen de verschillende concepten. Een manier waarop de concepten verbonden worden is in de ‘theorieën’ over de concepten die we hebben. Zo’n theorie zorgt voor basiskennis over een bepaalde categorie en zorgt ervoor dat je nieuwe kennis over deze categorie kunt begrijpen of nieuwe mogelijkheden kunt toevoegen. Ook beïnvloeden theorieën hoe snel je nieuwe concepten kunt leren. Het is belangrijk om te weten hoe kenmerken van een concept samenhangen. De theorie die je over een categorie hebt zorgt voor coherentie, en deze coherentie zorgt ervoor dat een theorie eenvoudiger te leren is. Een voorbeeld hiervan is dat wanneer jij op een feestje bent en je iemand in het water ziet springen, je waarschijnlijk aanneemt dat deze persoon dronken is. Ook al hoort in het water springen niet bij de definitie van dronken zijn en is het ook geen onderdeel van het prototype van 'dronken', door de kennis die jij hebt over dronken zijn (de theorieën die jij hebt), kan jij concluderen dat deze persoon hoogstwaarschijnlijk dronken is.

Categorisatie is belangrijk, omdat het zorgt dat je algemene kennis kan toepassen op nieuwe gebeurtenissen. Conclusies worden vaak getrokken op basis van typischheid. 

Concepten en het brein

Het verschil tussen verschillende soorten concepten is ook terug te zien op hersenscans. Zo hebben fMRI scans aangetoond dat er verschillende hersengebieden actief zijn wanneer mensen denken aan levende dingen vergeleken met wanneer mensen aan niet-levende objecten denken. Dit toont aan dat verschillende concepten in verschillende hersengebieden zijn gerepresenteerd. Sommige mensen met hersenschade vertonen anomie, wat inhoudt dat zij niet meer in staat zijn om objecten te benoemen of om simpele vragen zoals: "heeft een walvis poten?", te beantwoorden. Anomie is vaak categorie-specifiek, wat inhoudt dat sommige patiënten wel in staat zijn om levende, maar niet om niet-levende objecten te benoemen. Dit kan zijn doordat de herkenning van levende dingen afhangen van perceptuele processen, terwijl bij niet-levende dingen vooral de functionele kenmerken verwerkt worden. Ook tonen hersenscans aan dat er activiteit is in motorische en sensorische gebieden wanneer mensen nadenken over bepaalde concepten. Dit wijst erop dat conceptuele kennis verbonden is met informatie over hoe we een object waarnemen en hoe we ermee kunnen interacteren.

Hoe ziet het kennisnetwerk er uit?

In eerdere hoofdstukken hebben we gezien dat informatie gerepresenteerd wordt in een netwerk, waarbij associatieve connecties de knopen met elkaar verbinden. Deze associaties helpen ook om de kennis te representeren. Kennis wordt ook opgeslagen in dit geheugen netwerk, dus wanneer je een beroep doet op je kennis, maak je gebruik van dit netwerk. Dit ophalen gaat verloopt door middel van gespreide activatie.

Gedistribueerde verwerking

Volgens sommige modellen worden individuele ideeën ook gerepresenteerd met lokale representaties: elke knoop representeert een bepaald idee en als je over dat idee nadenkt, wordt die knoop geactiveerd. Dit heet het connectionisme. Het connectionisme gaat uit van gedistribueerde representaties (wederom gespreide activatie), waarbij ideeën gerepresenteerd worden door een patroon van activatie van het netwerk. Deze verwerking en representatie verloopt parallel (parallel gedistribueerd verwerken, PDV). 

PDV modellen verwijzen naar een potentie en niet naar een staat. Volgens het connectionisme gaat het bij leren om aanpassingen in de verbindingen tussen knopen, zodat na het leren, de activatie op zo’n manier verspreid wordt dat het past bij de nieuw geleerde informatie.  In andere woorden: leren ontstaat door veranderingen in het activatiepatroon van knopen.