Wat is de rol van ooggetuigen voor het bewijzen van misdaad? - Chapter 6

Wat komt er in dit chapter aan bod?

Vaak is het bewijzen van misdaad afhankelijk van wat ooggetuigen vertellen. Ooggetuigen hebben echter altijd hun eigen perspectief van een gebeurtenis en kunnen ook door shock bepaalde aspecten van een misdaad onderdrukken in hun geheugen of überhaupt feiten vergeten. 

Dit chapter gaat over ooggetuigen van een misdaad. Het laat zien wat het belang is van ooggetuigenverklaringen maar ook welke problemen zorgen dat getuigenissen niet altijd accuraat zijn. Hiervoor wordt uitgelegd hoe het geheugen werkt; in de drie stappen van coderen, opslaan en ophalen. In iedere fase kunnen er problemen zijn die in dit chapter worden opgenoemd. Er worden ook suggesties geopperd om de problemen die leiden tot onbedoeld valse verklaringen of juist te weinig informatie, te voorkomen of op te vangen.

In het chapter hierna wordt uitgelegd hoe ooggetuigen het best verhoord kunnen worden.

Hoe accuraat zijn getuigenissen van ooggetuigen?

Geheugen doorloopt drie fases: coderen, opslaan en ophalen (encoding, storage and retrieval). Er is veel onderzoek gedaan naar het geheugen en hier zijn conclusies uit gekomen die nu door de opsporing en berechting gebruikt kunnen worden. Het is wel belangrijk om er rekening mee te houden dat de onderzoeken veel minder emotioneel zijn dat daadwerkelijk een misdaad meemaken. Vaak worden voor de onderzoeken filmpjes laten zien van misdaden en wordt daarna aan ooggetuigen gevraagd wat ze hierover onthouden hebben. Bij het kijken naar een filmpje zal minder paniek zijn dan in een echte directe situatie.

Gary Wells heeft twee types van factoren voor de betrouwbaarheid van ooggetuigenissen onderscheiden: schattingsvariabelen en systeemvariabelen. Schattingsvariabelen hebben betrekking op de fases van coderen en opslaan van het geheugen. Dit kunnen bijvoorbeeld de emotionele staat van de ooggetuige zijn of hoe duidelijk zichtbaar iets was. Systeemvariabelen hebben betrekking op de fase van het ophalen. Dit zijn de variabelen waarop de opsporing invloed kan hebben. Hieronder vallen bijvoorbeeld het soort vragen dat wordt gesteld. Het is belangrijk dat de politie of andere professionals zo min mogelijk suggesties doen en zorgen voor een veilige omgeving om rustig terug te kunnen denken aan de gebeurtenis.

Welke factoren kunnen invloed hebben op het coderen van herinneringen?

Er zijn veel verschillende factoren die invloed kunnen hebben op hoe een gebeurtenis gecodeerd wordt als herinnering in het brein:

• Stress. Tijdens misdaad is het waarschijnlijk dat ooggetuigen hoge stresslevels hebben. Dit zorgt voor minder duidelijke herinneringen omdat het lichaam in eerste instantie bezig is met overleven, niet met zo accuraat mogelijk opslaan wat er gebeurt. Toch kan stress ook juist zorgen voor een betere codering van de gebeurtenis wanneer ooggetuigen een misdaad zo heftig vonden dat ze hem weer kunnen herleven (zoals ook bij post traumatisch stresssyndroom kan gebeuren).

• Focus op het wapen. Als er een dodelijk wapen gebruikt wordt, gaat de meeste aandacht van ooggetuigen naar dit wapen. Dit is weer een overlevingsmechanisme omdat het wapen op dat moment het grootste gevaar voor je leven is. Als er dus een wapen gebruikt wordt, kan het zo zijn dat andere dingen wegvallen en niet worden vastgelegd in het geheugen. Dit wordt ook wel het weapon focus effect genoemd.

• Blindheid door verandering van blik. Als er veel om je heen gebeurt, zal je blik veel heen en weer gaan. Als er iets gebeurt op een bepaalde plek waar je op dat moment even niet keek, zal dit je geheugen niet goed kunnen bereiken (zelfs als je wel hoorde wat er gebeurde of dit later kon vaststellen).

• Stereotypering. Om een heftige en ongebruikelijke situatie een plekje te geven, maken mensen gebruik van stereotyperingen. Het beeld van een misdaad kan worden ingevuld met stereotyperingen die we kennen uit boeken, films en het nieuws. Dit gebeurt vooral wanneer er veel verschillende dingen gebeuren. Dit is ook hoe negatieve stereotyperingen in stand worden gehouden. Hoe ouder de ooggetuige, hoe meer hij over het algemeen gebruik zal maken van stereotyperingen. 

• Dronkenschap. Onder invloed van alcohol wordt de aandacht verkleind tot alleen de centrale details. Wat er buiten het middelpunt van de aandacht gebeurt, wordt niet goed opgeslagen. 

• Leeftijd. Jongvolwassenen blijken de meest betrouwbare ooggetuigen te zijn. Hoe ouder iemand is, hoe slechter het zicht en geheugen werkt. Kinderen kunnen ook betrouwbare ooggetuigen zijn, maar die hebben vaak nog meer moeite met het plaatsen en interpreteren van gebeurtenissen.

Welke factoren kunnen invloed hebben op het opslaan van herinneringen?

De volgende factoren kunnen invloed hebben op het opslaan van herinneringen:

• Informatie na de gebeurtenis. Het is belangrijk dat ooggetuigen elkaars verklaring niet horen, omdat dit veel invloed heeft op hoe iemand zijn eigen ervaring opslaat. Ook kunnen ooggetuigen het beste zo snel mogelijk verhoord worden, omdat andere informatie die na de gebeurtenis is verkregen anders wordt opgeslagen alsof het deel uitmaakte van de gebeurtenis. Informatie van anderen wordt het meest aangenomen als het komt van iemand die de ooggetuige ziet als betrouwbaarder dan zichzelf. Dit is ook waarom suggestie door politie gevaarlijk kan zijn; iemand kan aannemen dat hij iets heeft gezien als de politie zegt dat hier sprake van was. 

• Valse herinneringen. Er is veel discussie over valse herinneringen, ook los van de criminologische psychologie. Aan de ene kant van het debat staan de onderzoekers die geloven dat heftige herinneringen onderdrukt kunnen zijn en daarna terugkomen. Aan de andere kant staan de onderzoekers die geloven dat dit geen herinneringen zijn, maar opgebouwde beelden. Op zijn minst kan gezegd worden dat herinneringen soms valse elementen bevatten die er pas na de gebeurtenis in zijn geslopen. 

• Tijdsduur. Hoe langer na de misdaad ondervraagd wordt, hoe minder goed de herinnering hiervan opgeslagen wordt.

• Onderdrukking. Net als dat sommige aspecten per ongeluk door ooggetuigen kunnen worden toegevoegd aan een herinnering, kunnen zeer emotionele en traumatische aspecten worden onderdrukt. 

Welke factoren kunnen invloed hebben op het ophalen van herinneringen?

De volgende factoren kunnen invloed hebben op de laatste fase van het geheugen, het ophalen van herinneringen:

• Vorming van de vraag. Open vragen zorgen ervoor dat een herinnering veel meer accuraat kan worden opgehaald dan suggestieve vragen. 

• Verbetering van het ophalen. Er zijn bepaalde psychologische methoden om ooggetuigen te helpen de gebeurtenis terug te halen. Ook is het behulpzaam om kwetsbare ooggetuigen een gevoel van veiligheid te geven als ze de herinnering ophalen. 

• Vertrouwen. Als een ooggetuigen direct na het afleggen van een verklaring aangeeft vertrouwen te hebben in de accuraatheid van de getuigenis, is dit een indicatie dat het ook echt een accurate getuigenis is. Maar hoe meer tijd er verstrijkt, hoe meer het vertrouwen zal groeien en dit heeft geen connectie meer met de accuraatheid. 

• Angst om iets te zeggen wat niet klopt. Ooggetuigen hebben last van een dilemma dat als ze meer details willen geven, ze ook grotere kans lopen om iets verkeerds te zeggen. Vooral tegen de politie is het eng om iets te zeggen wat later kan blijken niet te kloppen. Hierom moeten mensen zich veilig voelen en weten dat de politie er rekening mee houdt dat er kleine foutjes in het geheugen van mensen kunnen zitten. 

In het volgende chapter wordt op deze laatste fase van het ophalen van herinneringen uitdrukkelijker ingegaan omdat dit de fase is waarin ondervragers invloed hebben.