Hoe moet worden omgegaan met vrouwelijke misdadigers? - Chapter 20

Wat komt er in dit chapter aan bod?

In dit chapter komt een tweede groep ‘bijzondere’ misdadigers aan bod: vrouwen. Vrouwen zijn in vergelijking met mannen veel minder misdadig. Toch is het slecht dat vrouwen binnen de criminologie over het hoofd zijn gezien, omdat ze andere oorzaken voor hun misdaden hebben en anders op interventies reageren.

In dit chapter wordt uitgelegd waarom er over vrouwelijke misdadigers heen is gekeken en wat de negatieve gevolgen hiervan zijn. Daarna wordt geschetst hoe antisociaal gedrag er bij vrouwen uitziet. Aan de hand van het feministische perspectief en de ontwikkelingscriminologie worden de verschillen van vrouwelijke misdadigers met mannen duidelijk gemaakt. Aan de hand van verschillende wegen die vrouwelijke misdadigers afgelegd kunnen hebben, wordt getoond hoe de individuele factoren voor de misdaad geïnterpreteerd kunnen worden. Dit helpt bij het opstellen van passende interventies. De vier wegen die uiteengezet worden zijn de normaal functionerende drugs/eigendom weg, de slachtofferschap weg, de arme en gemarginaliseerde weg en de antisociale agressieve weg. Door een beter begrip van de vrouwelijke misdadiger, kan zij beter geholpen worden. Dit zorgt voor een algehele vermindering van misdaad en recidive.

Waarom is er over vrouwelijke misdadigers heen gekeken?

In de criminologie is lange tijd niet naar vrouwen gekeken. Dat is onder andere te zien in het feit dat dit chapter bij eerdere drukken van het boek nog niet bestond. Er is veel onderzoek gedaan naar waarom mannen misdaden plegen en naar hoe misdadig gedrag bij mannen voorkomen en bestraft moet worden. Het is echter verkeerd om de resultaten uit dit onderzoek op vrouwen toe te passen, omdat er belangrijke verschillen zitten tussen mannelijke en vrouwelijke misdadigers. Er zijn wel mensen die zeggen dat gender-neutraal naar de zaak gekeken moet worden. Maar recentelijk is de opvatting ontstaan dat, juist om gelijkheid te krijgen, gender-geïnformeerd moet worden gekeken. Dit houdt in dat interventies voor vrouwen gebaseerd moeten zijn op onderzoek op vrouwen. Anders kunnen vrouwen minder goed geholpen worden dan mannen om hun leven op de rit te krijgen, wat ook voor de samenleving niet efficiënt is.

Hoe ziet antisociaal gedrag bij vrouwen eruit?

Mannen vertonen meer antisociaal gedrag dan vrouwen. Dit is een belangrijke reden dat het onderzoek naar antisociaal gedrag zich voornamelijk op mannen heeft gericht. Pas rond 1990 kwam er wetenschappelijke interesse naar antisociaal gedrag bij vrouwen. Over het algemeen zijn de oorzaken van antisociaal gedrag bij vrouwen hetzelfde als bij mannen: aanpassingsproblemen, drugsgebruik, slechte omgeving, slechte opvoeding of problemen van de ouders, geweld in intieme relaties, slechte educatie en internalisering van problemen.

Er zijn zeer veel verschillende modellen om antisociaal gedrag bij vrouwen uit te leggen. In dit boek wordt vanuit een feministisch perspectief en vanuit ontwikkelingsmodellen naar het fenomeen gekeken. 

Wat biedt het feministische perspectief aan kennis over antisociaal gedrag bij vrouwen?

Het feministische perspectief heeft heel veel toegevoegd aan de manier waarop naar antisociaal gedrag bij vrouwen werd gekeken ten opzichte van wat al bekend was over hetzelfde gedrag bij mannen. Het benadrukt de maatschappelijke en culturele invloeden als factoren van antisociaal gedrag bij vrouwen. Denk hierbij aan verschillende socialisatieprocessen afhankelijk van of iemand man of vrouw is, gender-gebaseerde rollen, een patriarchale samenleving, onderdrukking, slachtofferschap, marginalisering en sociale klassen. Zo is vrouwelijk geweld vaak een reactie op mannelijke dominantie en misbruik en misdaad zoals diefstal een reactie op ongelijke economische mogelijkheden en financiële afhankelijkheid. Het is heel belangrijk om hiernaar te kijken om misdaad te kunnen voorkomen.

Wat biedt de ontwikkelingscriminologie aan kennis over antisociaal gedrag bij vrouwen?

Ontwikkelingscriminologie heeft ook bijgedragen aan het begrip van antisociaal gedrag bij vrouwen. De suggestie uit onderzoek van bijvoorbeeld Moffitt en Patterson is dat mensen verschillende paden kunnen volgen waarin antisociaal gedrag wordt ontwikkeld. Twee veelbesproken paden zijn de levensweg-persistente en de adolescentie-gelimiteerde. Bepaalde factoren zijn indicaties dat iemand antisociaal gedrag ontwikkeld om de adolescentie door te komen, maar daarna weer op het rechte pad te belanden. Dit zijn onder andere een sterke behoefte aan status, slechte controle door ouders en slechtgemanierde vrienden. Andere factoren zorgen voor de ontwikkeling van antisociaal gedrag dat het hele leven wordt meegenomen. Dit zijn bijvoorbeeld ernstige familieproblemen en neuropsychologische beperkingen.

Deze paden waren ontwikkeld vanuit onderzoek op mannen. Hierop kwam kritiek van Silverthorn en Frick, die in hun onderzoek vonden dat vrouwen niet in een twee-paden-model pasten, maar eerder in een drie-paden-model. Zij stelden het vertraagde adolescentie begintraject voor als extra pad. De factoren zijn hier bijvoorbeeld dat vrouwen worden afgeleerd om emoties te externaliseren en in plaats daarvan geleerd worden om te internaliseren en dat vrouwen meer beschermd worden opgevoed dan mannen. Hierdoor worden vrouwen in sommige opzichten te laat volwassen en nemen ze antisociaal gedrag uit hun adolescentie mee in de volwassenheid. Door met dit derde pad van antisociaal gedrag rekening mee te houden, kunnen er nog meer factoren op tijd worden gezien om verdere problemen te voorkomen.

Hoe wordt antisociaal gedrag bij vrouwen gezien?

Net als bij mannen kan antisociaal gedrag zich bij vrouwen op veel verschillende manieren uiten. Wat wel een belangrijk verschil is in mannen en vrouwen, is dat vrouwen minder geneigd zijn tot ernstig en gewelddadig gedrag. Door sommige onderzoekers wordt geopperd dat we antisociaal gedrag te veel zien als gewelddadig gedrag. We zien zo andere vormen van antisociaal gedrag over het hoofd. Ook wordt agressie van vrouwen vaak niet fysiek geuit maar veel meer emotioneel en sociaal. Het is heel belangrijk dat bijvoorbeeld misbruik in intieme relaties breder wordt gezien dat fysieke mishandeling, omdat slachtoffers van emotioneel misbruik hier ook ernstige gevolgen door kunnen ervaren.

Het rechtssysteem is veel milder over antisociaal gedrag van vrouwen dan van mannen. Vrouwen moeten worden beschermd tegen hun slechte omgeving en gevaarlijke levensstijl. Dit is anders dan hoe naar antisociale mannen wordt gekeken; daarvan moet de samenleving juist worden beschermd. Ook worden vrouwen als meer kwetsbaar gezien dan mannen, waardoor minder vaak voor heftige straffen wordt gekozen.

Er is nog te weinig onderzoek gedaan naar welke interventies het beste werken voor vrouwen, omdat ook de meningen nog verschillen over de mate waarin vrouwen van mannen verschillen.

Hoe kan misdaad door vrouwen worden verminderd?

Vrouwen plegen veel minder misdaad dan mannen. Het is ook zo dat vrouwen makkelijker wegkomen met misdaad, omdat op mannen strenger wordt gereageerd. Maar zelfs als je dit meerekent, is het percentage misdadige vrouwen veel lager dan het percentage misdadige mannen. Slechts 20% van de overtredingen is door vrouwen gepleegd, 5% van de mensen in de gevangenis is vrouw, en de misdaden en overtredingen van vrouwen zijn veel minder vaak gewelddadig. Vrouwelijke misdadigers recidiveren ook veel minder vaak dan mannen, al helemaal bij de gewelddadige misdaden. Wel heeft onderzoek van Andrews, Bonta en Wormith aangetoond dat de vrouwen die wel recidiveren, in veel opzichten op mannelijke misdadigers lijken.

Er zijn verschillende manieren waarop vrouwen richting misdadig gedrag worden gestuurd door de factoren. De belangrijkste wegen waarop dit gebeurt zijn de volgende:

• De normaal functionerende drugs/eigendom weg. Deze weg lopen de vrouwen af die geen significante problemen hebben gehad in de ontwikkeling en tot normaal functionerende volwassenen zijn opgegroeid maar vervolgens drugs gingen gebruiken of te weinig geld hadden om voor zichzelf of hun gezin te zorgen. Misdaad lijkt, als drugs of geld nodig zijn, de enige manier om dit te verkrijgen. Deze vrouwen bezitten zelf niet veel criminologische factoren voor misdaad (in een andere situatie zouden ze geen misdaad plegen) en de kans op recidive is klein.

• De slachtofferschap weg. Dit is de weg van misbruik als kind en/of in intieme relaties, seksueel slachtofferschap en een gevaarlijke omgeving. Vrouwen die dit pad bewandelen laten hogere mentale gezondheidsproblemen, woedeproblemen en agressieproblemen zien dan anderen.

• De arme en gemarginaliseerde weg. Deze weg wordt gekarakteriseerd door armoede, problemen in educatie en weinig kansen op de arbeidsmarkt. De omgeving van de vrouwen op deze weg, is vaak ook meer crimineel en gebruikt meer drugs. 

• De antisociale agressieve weg. Dit is te zien als de weg van vrouwen die zo ernstig misbruikt zijn, onveilig geweest zijn of gemarginaliseerd zijn dat ze zich alleen nog denken te kunnen beschermen door antisociaal gedrag en agressie. Deze vrouwen hebben over het algemeen serieuze mentale gezondheidsproblemen en leven in armoede.

Het is belangrijk om in te zien welk pad een vrouwelijke misdadiger belopen heeft om te kunnen vaststellen hoe zij het beste geholpen kan worden. Voor vrouwen van de slachtofferschap weg en de antisociale agressieve weg is traumaverwerking en hulp bij het vinden van een veilige omgeving bijvoorbeeld heel belangrijk, terwijl vrouwen van de andere twee wegen vooral baat hebben bij educatie en hulp in het opbouwen van een carrière. Interventies voor vrouwen zijn in principe hetzelfde als die voor mannen, maar welke interventie wanneer gekozen moet worden, verschilt. Daarom moet naar de oorzaken van het misdadige gedrag worden gekeken. 

Omdat zo veel vrouwelijke misdadigers getraumatiseerd zijn en verkeerde verdedigingsmechanismen hebben ontwikkeld om zich tegen mannen te weren, is het niet verstandig om vrouwen en mannen samen te voegen in behandelingsprogramma's. Wel reageren vrouwen over het algemeen goed op groepstherapie ten opzichte van op individuele therapie.