Hebben relaties, liefde en hechting een neurowetenschappelijke basis? - Chapter 8

Een sociale band is een hypothetische verbinding tussen mensen die een gevoel van blijdschap of welzijn oproept in de bijzijn van die ander en een gevoel van gemis of verlangen als die ander er niet is. Hechting is een belangrijke vorm van een sociale band die meestal beperkt is tot bepaalde soorten relaties. Historisch gezien werd het vooral gebruikt om de relatie tussen moeders en kinderen te beschrijven, maar tegenwoordig wordt het ook toegepast op romantische relaties. De emotie die met een hechtingsrelatie wordt verbonden is liefde.

All you need is love?

Hoewel liefde niet wordt gezien als een basisemotie, is het wel basaal in de zin dat het een evolutionaire functie en een eigen neurologische signatuur heeft. Eén van de meest invloedrijke modellen over liefde is Sternbergs triangulaire theorie van de liefde, een verklaring van liefde in termen van drie factoren: passie, intimiteit en toewijding. De soort liefde die ervaren wordt kan over tijd veranderen. Volgens Adams en Jones zijn er drie factoren die bijdragen aan commitment:

• Persoonlijke toewijding (dankzij blijvende positieve gevoelens ten opzichte van de partner)

• Morele verplichting (dankzij sociale normen of culturele en religieuze overtuigingen)

• De opbrengsten en kosten van vertrek (financiële en emotionele kosten; de aanwezigheid van een alternatieve relatie).

Welke factoren zorgen ervoor dat we verliefd worden?

• Nabijheid: Mensen moeten de mogelijkheid hebben om contact te hebben.

• Bekendheid: Mensen worden leuker gevonden als ze vaker gezien worden.

• Fysieke aantrekkelijkheid: Deze factor is al eerder besproken in hoofdstuk vijf, maar een van de factoren die toen niet aan bod is gekomen is de relatieve aantrekkelijkheid ten opzichte van je partner. De matchinghypothese houdt in dat het waarschijnlijker is dat mensen langdurige relaties vormen met mensen die gelijkwaardig zijn qua fysieke aantrekkelijkheid.

• Gelijkheid van attitudes.

• Wederkerig aardig vinden.

Neurowetenschap en liefde

Onderzoek in social neuroscience is niet gebaseerd op modellen uit de sociale psychologie, maar probeert op andere manieren naar liefde te kijken. De aanwezigheid van een geliefde zorgt voor activiteit in hersengebieden die veel van de neuro-hormonen zoals vasopressine en oxytocine en de zogenaamde ‘beloningscentra’. Ook werd de activiteit in andere hersengebieden, zoals de amygdala en gebieden die gerelateerd worden aan ‘mentalizing’, juist minder. Uit onderzoek bleek dat niet alleen de aanwezigheid van een geliefde belonend is, maar ook als een buffer kan werken tegen stress of pijn. De symptomen die horen bij verliefd worden laten zien dat er waarschijnlijk en belangrijk biologisch mechanisme bestaat dat ervoor zorgt dat mensen hun inhibities aan de kant zetten en uit hun comfortzone komen. Er lijkt sprake te zijn van hormonale en neurochemische veranderingen bij mensen die zich in verschillende fases van een romantische relatie bevinden. Deze veranderingen treden met name op tijdens de eerste passionele fase.

Wat is hechting?

Hechting is een langdurige, emotioneel waardevolle band met een bepaald individu. Bij jonge kinderen zorgt hechting ervoor dat kinderen comfort en veiligheid hebben en wordt gedragsmatig gekenmerkt door het zoeken van nabijheid en verlatingsangst. Bij alle diersoorten komt hechting voor, wat geïllustreerd wordt door imprinting, het proces waarbij dieren een moederfiguur herkennen en haar nabijheid zoeken. Bij mensen is het hechtingssysteem vaak flexibeler met betrekking tot de anderen met wie de band gevormd wordt, met hoeveel anderen dit gedaan wordt en wanneer dit zich voordoet. Interactie met hechtingsfiguren activeert de beloningsgebieden in de hersenen. Ook zorgt hechting voor een afname van stressreacties, wat kan bijdragen aan het gevoel van veiligheid dat geassocieerd wordt met hechting.

Individuele verschillen in de hechting tussen moeder en kind

De aanwezigheid van een of meerdere stabiele verzorger(s) tijdens de sensitieve periode in het eerste levensjaar is noodzakelijk om een hechtingsband te vormen, maar de kwaliteit van deze band is afhankelijk van de kwaliteit van de interacties. De klassieke taak die gebruikt wordt om hechting te onderzoeken is de Strange Situation test, waarbij een kind gescheiden wordt van het hechtingsfiguur en later wordt herenigd met een vreemdeling en de hechtingsfiguur. Er zijn verschillende hechtingsstijlen te onderscheiden. Veilige hechting wordt gekenmerkt door het zoeken van nabijheid en vermijdingsangst. Er zijn ook twee soorten onveilige hechting: vermijdende hechting (avoidant; deze stijl wordt gekenmerkt door ambivalentie ten opzichte van de hechtingsfiguur en vermijding tijdens de hereniging) en angstige hechting (anxious; een stijl waarbij een kind erg van streek raakt tijdens de scheiding). Hechtingsstijlen voorspellen de kwaliteit van latere sociale interacties en laten zich zien door gezichtswaarneming en aandachtsgerelateerde componenten.

Hechting in volwassen relaties

Volgens sommige onderzoekers kan de hechtingsstijl worden teruggevonden in de relaties die mensen als volwassenen hebben. De hechting bij volwassenen wordt niet gecategoriseerd in categorieën maar aan de hand van twee dimensies: vermijding en angst. Hechtingsstijlen lijken over het algemeen stabiel te zijn, maar kunnen beïnvloedt worden door negatieve levensgebeurtenissen. Lage niveaus van hechtingsangst zijn gerelateerd aan hoge activiteit in de orbitofrontale cortex en hoge niveaus van hechtingsvermijding aan hoge activiteit in de laterale prefrontale gebieden. Ook lijken gebieden die te maken hebben met emoties en beloningen betrokken te zijn bij hechting. De amygdala is bijvoorbeeld mogelijk betrokken bij onzekerheid over hechting. Mensen met een vermijdende hechtingsstijl lijken relatief ongevoelig voor sociale beloningen en mensen met een angstige hechtingsstijl zijn extra gevoelig voor sociale straffen.

De rol van hormonen en neurotransmitters bij hechting

Er is ondersteuning voor de opvatting dat vroege hechtingsrelaties een voorbeeld vormen voor toekomstige langdurige relaties, in de vorm van neurobiologisch bewijs dat er gedeelde substraten bestaan voor de band tussen ouder-kind en partner-partner. Onderzoeken laten zien dat hechting bidirectioneel is en niet gelimiteerd is tot de kindertijd. Veel bewijs op dit gebied komt van studies met twee soorten zoogdieren: de prairiewoelmuis (vormt een langdurige band met een partner; pair bonding) en de microtus montanus (is promiscue). Twee hormonen die veel onderzocht zijn met betrekking tot hechting zijn oxytocine (betrokken bij het vormen van een hechtingsband; hecht aan bepaalde receptoren in het brein) en vasopressine (een soortgelijk hormoon waar mannen gevoeliger voor zijn dan vrouwen). Beide hormonen kunnen invloed uitoefenen op het dopaminerge beloningssysteem, wat begint in het ventrale tegmentale gebied en via het ventrale striatum naar de prefrontale cortex loopt. De rol van dopamine bij hechting is waarschijnlijk gerelateerd aan de interactie van deze neurotransmitter in enkele belangrijke gebieden. De HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnier as) wordt geactiveerd tijdens stress en produceert veranderingen in stressgerelateerde hormonen zoals cortisol. Veilig gehechte mensen scheiden minder cortisol uit, wat overeenkomt met de aanname dat mensen met een veilige hechting minder stress ervaren. Oxytocine (en vasopressine) zorgt niet alleen voor de beloning van affiliërend gedrag, maar ook voor de behoefte om te affiliëren. Er kan hierbij sprake zijn van verschillende paden (die nog niet helemaal begrepen zijn), of wellicht zijn er andere mogelijkheden.

Wat doet sociale uitsluiting?

Sociale uitsluiting is waarschijnlijk afhankelijk van dezelfde neurale substraten als fysieke pijn. Dit komt bijvoorbeeld naar voren in studies waarin participanten het spel cyberball moeten spelen. De anterieure cingulate cortex en anterieure insula werden geactiveerd door sociale uitsluiting. Hoewel uitsluiting soms samengaat met negatieve emoties is er in veel gevallen ook sprake van emotionele afstomping, voor zowel positieve als negatieve emoties. Rouw is een intens gevoel van verlies dat optreedt als gevolg van een permanente scheiding van een geliefde. Een ander concept dat gerelateerd is aan sociale uitsluiting is eenzaamheid, een waargenomen sociale isolatie of gebrek aan intimiteit. Het lijkt echter meer op een persoonlijkheidseigenschap en er hoeft geen sprake te zijn van echte uitsluiting. Eenzame mensen hebben waarschijnlijk de neiging om sociale stimuli anders te verwerken. Eenzaamheid is gerelateerd aan negatieve gevolgen voor de gezondheid.

Stampvragen

1. Welke drie factoren beïnvloeden commitment, volgens Adams en Jones?

2. Welke factoren beïnvloeden of we wel of niet verliefd worden?

3. Wat is hechting en wat zijn hechtingsstijlen?

4. Welke rol spelen hormonen bij het ontwikkelen van hechtingsstijlen?