Artikelsamenvatting bij The nation under threat: secularist, racial and populist nativism in the Netherlands van Kesic & Duyvendak - 2019

In het huidige artikel wordt het concept nativisme toegepast op de Nederlandse rechtse partijen. 

Wat is nativisme?

Veel definities van nativisme bevatten een onderscheid tussen twee groepen: autochtonen en immigranten. Aan deze tijdelijke differentiatie tussen groepen die autochtonen en immigranten vormen, voegen sommige opvattingen van nativisme expliciet het element toe van een culturele bedreiging. Er is sprake van nativisme wanneer een immigrantengroep of etnische minderheid wordt geconstrueerd als een fundamentele bedreiging voor de 'natie' en dus wordt immigratiebeperking van deze specifieke groep(en) een primair politiek (overlevings)doel. Door nativisme niet te reduceren tot immigratie, kunnen we erkennen dat de problematisering van buitenlanders door het nativisme niet beperkt is tot buitenlanders, net zoals autochtoon niet kan worden gelijkgesteld met autochtonen. We onderscheiden drie subtypes van nativisme:

1. Seculier nativisme, dat de islam en moslims problematiseert.
2. Racistisch nativisme, dat onder meer zwart antiracisme problematiseert.
3. Populistisch nativisme, dat inheemse elites problematiseert.

Wat is seculier nativisme?

Kenmerkend voor het seculiere nativisme is het gelijkstellen van immigratie en islamisering, het afbeelden van immigratie als een probleem van cultuurverschillen, het terugbrengen van dat verschil tot een tweedeling islam versus nationale cultuur en het zien van de islam als een bedreiging voor de nationale cultuur. Wilders is landelijk, zo niet internationaal, de meest herkenbare stem van het seculiere nativisme. Respect voor individuele vrijheid, scheiding van kerk en staat en vrijheid van meningsuiting zijn de centrale thema's geweest waarmee de Nederlandse cultuur en de islam niet alleen als verschillend, maar ook als antagonistisch onverenigbaar worden gepresenteerd. In het seculiere nativisme functioneren gender en seksualiteit volgens de logica van het typicaliteitseffect, waarbij een saillant element wordt gepresenteerd als wezenlijk kenmerkend voor een hele groep of cultuur, en vervolgens wordt geplaatst naast een andere cultuur, die ook wordt gereduceerd tot zijn eigen typische kenmerk: het effect maakt de verschillen tussen culturen belangrijker dan de verschillen binnen elke cultuur of de overeenkomsten daartussen. Het andere essentiële kenmerk van het seculiere nativisme, naast liberale seksualiteit en genderverhoudingen, is wat we cultureel christendom noemen.

De positie van de moslimminderheid is echter nogal dubbelzinnig: moslims worden, ondanks dat ze een minderheid zijn, gezien als een (potentiële) bedreiging die de Nederlandse cultuur kan vernietigen. Tegelijkertijd is assimilatie, omdat ze een minderheid vormen, een van de oplossingen voor het probleem van culturele tegenstellingen die vaak door nativisten worden voorgesteld: de noodzaak om ‘Nederlander te worden’. Hoe goed moslims ook integreren hun assimilatie wordt nooit als volledig beschouwd. Het gevolg van dit ongeloof in de haalbaarheid van de succesvolle assimilatie van moslims is een idee dat door rechtse nativisten is gepropageerd: verplaatsing naar het land van ‘oorsprong’.

Zowel de problemen als de oplossingen waarnaar het seculiere nativisme verwijst, laten zien dat kritiek op de islam niet alleen een vorm van religieuze opinie is. Het gaat vooral om de hachelijke situatie van de Nederlandse culturele identiteit: Wie behoort tot de natie en wie niet?

Wat is het racistisch nativisme?

Raciaal nativisme betreft het specificeren van hoe racisme functioneert in een context van een cultureel georiënteerd, maar impliciet geracialiseerd nativisme. Het racistisch nativisme is in het algemeen niet beperkt tot extreemrechts. Raciaal nativisme interpreteert de aantijgingen van het antiracisme van historisch en vooral hedendaags racisme (zoals dat Zwarte Piet gezien wordt als een racistische karikatuur) als bewijs van het onvoldoende ‘Nederlands’ van de aanklagers. In andere woorden, het idee is dat alleen buitenstaanders ten onrechte kunnen beweren dat Nederlanders een racistische traditie hebben terwijl we allemaal weten dat Nederlanders niet racistisch zijn, wat impliceert dat degenen die zo'n claim maken zelf geen Nederlanders kunnen zijn. Waar bij racistisch nativisme de bescherming van de nationale cultuur de belangrijkste zorg is, wordt de groep die verantwoordelijk wordt gehouden voor de dreiging geracialiseerd door verwijzingen naar geografische oorsprong en racialisering van de inhoud van de argumenten in het debat. 

Om te begrijpen hoe raciaal nativisme functioneert in een context die zichzelf als tolerant en ‘postraciaal’ beschouwt, is het cruciaal om rekening te houden met waar en hoe het wordt uitgevoerd. De meest flagrante en vulgaire vormen van racistisch nativisme (en racisme) zijn te vinden op internet in plaats van in de dagelijkse publieke of politieke sferen.

Wat is het populistisch nativisme?

Als de elite het doelwit is van een cultureel georiënteerd nativisme, noemen we dat populistisch nativisme. Vanaf het begin van de jaren negentig is de rol van de elites op verschillende manieren opgevat en bekritiseerd in het discours van populistisch nativisme. Geleidelijk hebben politici van het centrum en uiterst rechts met succes 'elites', 'links' en 'multiculturalisme' door elkaar gehaald en beweerd dat elites niet echt 'inheems' zijn omdat ze niet alleen zelf cultureel vervreemd zijn, maar ook de belangen van migranten steunen (multiculturalisme). Een van de belangrijkste aspecten van deze vermeende multiculturalistische houding van elites is hun gebrek aan waardering voor de nationale cultuur en de afnemende aanwezigheid van Nederlands in de publieke sfeer en overheidsinstellingen. 

Gendergelijkheid functioneert zich in het populistisch nativisme op twee nogal tegenstrijdige manieren: aan de ene kant wordt het gezien als de bepalende essentie van het Nederlanderschap dat moet worden gepromoot en beschermd tegen de patriarchale en mannelijke islam. Tegelijkertijd wordt juist deze essentie als een probleem beschouwd omdat het de Europese beschaving ondermijnt. 

Populistisch nativisme valt ook de pro-Europese houding van de autochtone elites en de Europese Unie in het algemeen aan. 

Waar in het populistische nativisme de elite als directe bedreiging opereert, functioneert ze in het seculiere en raciale nativisme meer als een indirecte bedreiging, doordat populistisch nativisme de andere vijanden (moslims, zwarten) in staat stelt (passief of actief) hun vernietigende kracht uit te oefenen. 

Wat kan er geconcludeerd worden over het nativisme?

Dit artikel ontleedde recente rechtse discoursen in Nederland in categorieën die we seculier, raciaal en populistisch nativisme hebben genoemd, waarbij elk van de drie op dezelfde manier een andere minderheid opbouwde: als een vijand van de natie vanwege haar zogenaamd bedreigende vreemdheid.  Het is van cruciaal belang om te benadrukken dat, hoewel we rechtse discoursen proberen te begrijpen als (vormen van) nativisme, we niet het belang verminderen van verwante concepten als islamofobie, racisme en populisme. Het is niet de vervanging van racisme, populisme of secularisme door nativisme, maar de combinatie van nativisme en alle drie vormen van uitsluiting die de debatten van onze tijd kleurt. Ten slotte is de opkomst van de nativistische logica zeker niet beperkt tot Europa.