Welke invloed hebben emoties op conclusies? - Chapter 12

Zeer geleerde personen of logische denkers hebben niet altijd gelijk. De redenering, mening of het standpunt van eenieder is beïnvloedbaar door emoties. Zo blijkt uit onderzoek dat mensen informatie minder goed waarnemen als die hun mening weerlegt. Een roker 'ziet' gemiddeld minder artikelen over het verband tussen longziekten en roken dan iemand die niet rookt. Denk ook aan het eerder genoemde voorbeeld over de leraar en het missen van foutieve antwoorden gegeven door leerlingen die hij als intelligent beschouwt. Deze voorbeelden zien op emotionele oordelen en gedrag, maar ook het denken zelf kan worden beïnvloed door 'gunstige' conclusies en psychologische blokkades. Een kritische denker beseft dat ook zijn eigen redeneringen en standpunten worden beïnvloed door emoties.

Wat kun je doen als het niet lukt een probleem op te lossen?

Voor het oplossen van veel raadsels en andere vraagstukken is het nodig om buiten de kaders te denken. Dit noemt men ook wel 'out of the box denken' of 'jumping out of the system' genoemd. Denken vanuit je gebruikelijke denkwijze en iets louter met een serieuze blik benaderen biedt niet altijd de oplossing. 

Een voorbeeld. Je hebt een elastieken armband met 21 kralen: 20 witte kralen en met 1 rode kraal. Je wilt er een armband met 20 witte kralen van maken, zonder het elastiek los te maken. Hoe doe je dit? Mogelijk kun je geen oplossing bedenken. Antwoord: de rode kraal kapot slaan. 

Wat houden Systeem 1 en Systeem 2 in?

Los de volgende raadsels op.

Raadsel 1.

1¹ = ?

2² = ?

3³ = ?

Raadsel 2.

De prijs van een softijsje met discodip is 1,10 euro. Het softijsje kost 1 euro meer dan de discodip. Hoeveel kost de discodip?

Antwoord raadsel 1: 1, 4, 27

Antwoord raadsel 2. Prijs softijsje: 1,05 euro, prijs discodip: 0,05 euro.

Deze antwoorden had je wellicht fout, terwijl de correcte antwoorden niet te lastig waren voor je denkvermogen. Dit komt omdat iedereen twee denksystemen gebruikt, de 'two-system theory' van psycholoog Kahneman:

1. Systeem 1: gedachten die automatisch in je hoofd komen;
2. Systeem 2: gedachten die het resultaat zijn van overwegen, regels toepassen en nadenken.

Als je naar een geschilderd portret kijkt, komen er waarschijnlijk allerlei gedachten in je op ('het lijkt net een foto', 'ze doet me denken aan mijn buurvrouw' etc.). Dit valt onder Systeem 1, dit vindt heel snel plaats. Kijk je naar een lastige rekensom, dan komt de uitkomst vermoedelijk niet spontaan in je op. Dit valt onder Systeem 2 en is langzamer. Veel mensen zullen het softijs-raadsel beantwoorden met 'ijs 1 euro, dip 0,10 euro' (klopt niet, verschil is dan 0,90 euro). Dit komt omdat dit meteen in hen opkomt, al voordat zij beginnen na te denken.

Het onderscheid tussen beide systemen is behulpzaam bij het begrijpen van kwetsbaarheden in ons denken. Dit maakt het een handige tool om redeneerfouten te achterhalen. 

Welke invloed heeft 'wij-zij-denken' op kritisch denken?

Een uitleg aan de hand van drie klassieke experimenten uit de psychologie.

Het experiment van Milgram toont aan dat mensen eenvoudig kunnen worden aangezet tot het in levensgevaar brengen van onschuldige anderen als zij denken dat de verantwoordelijkheid voor hun handelingen bij een ander ligt. Er wordt dan al snel niet meer kritisch nagedacht over de eigen verantwoordelijkheid voor deze handelingen. In het experiment moesten mensen in opdracht van een psycholoog elektrische schokken toedienen aan een ander als die een fout maakte, daar gingen zij zelfs mee door toen het aantal volt steeds verder opliep en iemand hartproblemen veinsde. Zij verwezen naar de aanmoedigingen van de psycholoog en achtten zichzelf niet verantwoordelijk.

Het Stanford Prison Experiment toonde aan dat mensen die de macht over anderen verkrijgen vrij snel alle grenzen overschrijden. In het experiment werden twee groepen gevormd: bewakers en gevangenen. Zij zouden twee weken in een gevangenis verblijven. De bewakers kregen de instructie geen geweld te gebruiken. Het experiment werd voortijdig gestaakt, omdat de bewakers de gevangenen al binnen een week verschrikkelijk behandelden. 

Uit allebei de onderzoeken blijkt dat mensen het kritisch benaderen van hun eigen handelingen eenvoudig achterwege laten. Het onderscheid is dat het Milgram experiment aantoont hoe ver we gaan als we vinden dat een ander verantwoordelijk is voor onze daden. Het Stanford experiment toont dat grensoverschrijdende handelingen ook voorkomen in gevallen waarin de absolute macht bij de handelende persoon zelf ligt. 

Iedereen wil dat zijn/haar gedrag conform zijn/haar denkbeelden is. Wanneer dat het geval is, wordt dit 'consonantie' tussen gedrag en mening genoemd. Er kan ook sprake zijn van 'cognitieve dissonantie'. In dat geval ontstaat er spanning (dissonantie) in ons brein (cognitie). Een voorbeeld. Je vindt Pieter een aardige gozer, maar dan hoor je dat hij een hond heeft geschopt. De mens probeert het optreden van cognitieve dissonantie te vermijden, door bijvoorbeeld te denken 'Pieter heeft dat vast niet gedaan' of 'de hond was zeker gevaarlijk, anders doet zo'n prima gozer dat niet'. Een cognitieve dissonantie wordt volgens onderzoek zo veel mogelijk gladgestreken. Denk aan een roker die ongunstige artikelen over roken probeert te ontwijken en vergeten. Zo wordt ook een ongeldig syllogisme vaker als geldig beschouwd wanneer de conclusie ervan overeenstemt met de eigen opvattingen dan wanneer deze tegenstrijdig is.