Hoe kun je helder denken door middel van categorieën? - Chapter 6

Aan welke twee vereisten moet een goede onderverdeling in categorieën voldoen?

Wanneer je een verzameling wilt onderverdelen in categorieën, zijn twee aspecten belangrijk:

1. Non-overlap. De onderdelen mogen elkaar niet overlappen (ze sluiten elkaar uit) en
2. Volledigheid. De onderdelen tezamen moeten volledig zijn (ze moeten met elkaar de gehele verzameling bestrijken). 

Een voorbeeld. Iemand heeft het volgende overzicht gemaakt van dieren. Voldoet deze aan de twee vereisten? 

A. Rundvee.

B. Pluimvee.

C. Zeedieren.

D. Huisdieren.

E. Vogels. 

F. Koeien. 

Antwoord: nee. De lijst is niet volledig, er ontbreken verschillende diersoorten (insecten, roofdieren, amfibieën etc.). Daarnaast is er sprake van overlap: koeien vallen onder rundvee. 

Het is waardevol om jezelf aan te leren kritisch na te denken over onderdelen van een opsomming. Zo is het een vast onderwerp in intelligentietesten en is het van belang in het kader van onderzoek doen.

Welke rol spelen categorieën in intelligentietesten?

Bij de beoordeling van intelligentie wordt altijd aandacht besteed aan het 'helder in categorieën kunnen denken'. Denk aan de veelvoorkomende vraag "Welk element hoort niet in dit rijtje thuis?'  Een voorbeeld. 'Gelderland, Flevoland, Utrecht, Zeeland, Veluwe, Noord-Brabant'. Welke regio hoort niet in dit rijtje thuis? Antwoord: Veluwe, de overige regio's zijn provincies en de Veluwe is een gebied in provincie Gelderland. 

In intelligentietesten wordt ook vaak gebruikgemaakt van een reeks cijfers. Welk cijfer hoort niet thuis in onderstaande rijtjes?

24 - 30 - 38 - 46 -53 - 62 

206 - 359 - 422 - 528 - 654

1 - 9 - 25 - 33 - 121 

Een andere serie voorbeelden. Welk element hoort niet thuis in het rijtje?  

perzik - kiwi - fruit - aardbei - ananas

metro - trein - tram - auto - stadsbus

predikant - koster - priester  - kardinaal - organist

Antwoorden: fruit (overkoepelend begrip), auto (geen openbaar vervoermiddel), organist (geen geestelijk beroep).

Een vraag die eveneens veel voorkomt in intelligentietesten betreft 'Welk element ontbreekt in het volgende rijtje?' Dit is een tegenovergestelde vraagstelling ten opzichte van de voorgaande voorbeelden. Bekijk de volgende rijtjes en beantwoord de vraag. 

A. 4 - 8 - 12 - 20 - 24 - 28 - 32 - 36

B. 384 - 192 - 96 - 24 - 12 - 6  

C. 5 - 10 - 17 - 37 - 50 -82

Een andere serie voorbeelden.  

D. Australië - Azië - Afrika - Noord-Amerika - Zuid-Amerika 

E. Luipaard - neushoorn - buffel - leeuw

F. Grootvader - oom - tante - zoon - nicht - grootmoeder

Antwoorden. A: 16 (tafel van 4). B: 48 (getal telkens delen door 2). C: 26 (kwadraat +1: 2x2, 3x3, 4x4 etc.). D: Europa (continenten). E: Olifant (big five). F: neef (mannelijke en vrouwelijke familieleden).

Plaatjes met diverse vormgevingen zien we eveneens geregeld terug in intelligentietesten, met daarbij de vraag op welke wijze zij van elkaar verschillen. Wanneer je plaatjes bekijkt en met elkaar vergelijkt, moet je beoordelen welke eigenschappen de plaatjes met elkaar gemeen hebben en/of er soms nieuwe eigenschappen aan toe zijn gevoegd. Deze puzzels worden - naast conditionele redeneringen en syllogismen - tevens ingezet tijdens sollicatieprocedures. 

Hoe kun je een onderzoeksvraag operationeel maken?

Wanneer je tijdens opleiding of loopbaan een onderzoek gaat uitvoeren, zal een bepaalde vraag het uitgangspunt zijn: de onderzoeksvraag. Je wilt bijvoorbeeld onderzoeken hoe effectief de reclamecampagnes van een bepaalde onderneming zijn. Je formuleert je onderzoeksvraag dus aanvankelijk als volgt: 'Hoe effectief zijn de reclamecampagnes van deze onderneming?' Maar wat houdt 'effectief' precies in? Je kunt hier pas iets zinvols over zeggen als je het begrip hebt omgezet naar meetbare termen. Het omzetten van een onderzoeksvraag naar een meetbare vraag wordt het 'operationeel maken' van de oorspronkelijke onderzoeksvraag genoemd. In dit concrete geval zou een betere vraag zijn: 'Hoeveel neemt de verkoop toe als gevolg van de reclamecampagnes?' of 'Hoeveel extra winst resteert er na aftrek van de kosten van de reclamecampagnes?' 

Wat is het belang van deelvragen volledig en elkaar uitsluitend maken?

Een onderzoeksvraag kan operationeel worden gemaakt door deze op te splitsen in meerdere meetbare deelvragen. Je onderzoeksvraag is bijvoorbeeld 'Wat is de meest klantvriendelijke overheidsinstantie in Nederland?' De term 'klantvriendelijkheid' is onvoldoende meetbaar, dus moet je de onderzoeksvraag operationeel maken middels een aantal deelvragen. Denk hierbij aan 'Welke overheidsinstantie heeft de beste parkeergelegenheid?', 'Welke overheidsinstantie ontvangt het minste aantal klachten?', 'Welke overheidsinstantie heeft het meest klantvriendelijke personeel?', 'Welke overheidsinstantie hanteert de kortste wachttijden?'

Bij het operationeel maken van de onderzoeksvraag door middel van meetbare deelvragen zijn non-overlap en volledigheid van groot belang. In het kader van bovenstaand voorbeeld moet je je afvragen of de deelvragen tezamen alle aspecten van klantvriendelijkheid bestrijken. Dit is niet het geval, zo kun je bijvoorbeeld ook de openingstijden en telefonische bereikbaarheid hierin betrekken. Daarnaast moeten de deelvragen elkaar uitsluiten, is dat het geval? Nee, want overlap is mogelijk. De aanwezigheid van veel personeel kan ertoe leiden dat de medewerkers zich door een goede werkdruk vriendelijk blijven gedragen, minder klachten ontvangen en er korte wachttijden worden gehanteerd. 

Een ander voorbeeld van elkaar overlappende deelvragen. Een onderneming wil een divers personeelsbestand, waarbij wordt gestreefd naar 50%: de helft van alle medewerkers moet aan diversiteit bijdragen. Jij moet onderzoeken of zij dit percentage behalen. Je stuurt de personeelsafdeling de volgende vragen: 'Hoeveel personen zijn werkzaam voor uw bedrijf?', 'Hoeveel personen met een migratieachtergrond zijn werkzaam voor uw bedrijf?', 'Hoeveel vrouwen zijn werkzaam voor uw bedrijf?', 'Hoeveel homoseksuele personen zijn werkzaam voor uw bedrijf?' en 'Hoeveel personen met een lichamelijke of geestelijke beperking zijn werkzaam voor uw bedrijf?'. Je ontvangt de volgende gegevens. Aantal medewerkers: 60, aantal medewerkers met een migratieachtergrond: 8, aantal vrouwelijke medewerkers: 20, aantal homoseksuele medewerkers: 3, aantal medewerkers met een beperking: 1. Volgens je berekening dragen 32 medewerkers bij aan een divers personeelsbestand, dat is meer dan 50%. Conclusie: de doelstelling van 50% wordt behaald. Waar je echter aan voorbij bent gegaan, is dat 7 medewerkers met een migratieachtergrond tevens vrouw zijn. Dit betekent dat minder dan 30 medewerkers bijdragen aan een divers personeelsbestand, het percentage van 50% wordt dus helemaal niet behaald. Je conclusie was incorrect. Elkaar overlappende deelvragen kunnen dus leiden tot de verkeerde conclusie.