Samenvatting van Opgroeien in het hedendaagse gezin: Inleiding in de gezinspedagogiek van Van der Horst e.a. - 2e druk

Sinds 100 jaar geleden bestaat de pedagogiek als aparte discipline. Dit is het gevolg van 'de ontdekking van het kind' van de Franse filosoof Jean-Jacques Rosseau. Hij benadrukte als eerste de eigenheid van het kind. Pedagogiek is ontstaan om de ontwikkeling van een kind te kunnen begrijpen en hen te begeleiden tot goed functionerende volwassenen. Pedagogiek heeft zowel een praktische als een wetenschappelijke kant. In het praktische werkveld zijn pedagogen bezig met het geven van advies en begeleiding. In wetenschappelijke context bestuderen pedagogen de opvoeding, het onderwijs en de hulpverlening aan kinderen en jeugdigen, veelal met het oog op verbetering van de praktijk. De kennis in de wetenschap wordt toegepast in de praktijk. 

Ouders zijn verantwoordelijk voor een groot deel van de opvoeding van hun kind. Tegenwoordig is er niet altijd meer sprake van een traditioneel gezin die bestaat uit vader, moeder en kind. Nu spreken we van het moderne gezin, die gekenmerkt wordt door minder stabiliteit en meer individualiteit. De vraag die gesteld wordt bij opvoeding is: wat is de invloed van nature (aanleg) en nurture (omgeving of opvoeding)? Deze discussie heeft nog steeds niet geleid tot een duidelijk antwoord, maar er is wel overeenstemming over het feit dat zowel nature als nurture invloed heeft op de ontwikkeling van een kind.  

Hoe is pedagogiek ontstaan als aparte discipline?

Sinds 100 jaar geleden bestaat de pedagogiek als aparte discipline. Dit is het gevolg van 'de ontdekking van het kind' van de Franse filosoof Jean-Jacques Rosseau. Hij benadrukte als eerste de eigenheid van het kind. Pedagogiek is ontstaan om de ontwikkeling van een kind te kunnen begrijpen en hen te begeleiden tot goed functionerende volwassenen. Pedagogiek heeft zowel een praktische als een wetenschappelijke kant. In het praktische werkveld zijn pedagogen bezig met het geven van advies en begeleiding. In wetenschappelijke context bestuderen pedagogen de opvoeding, het onderwijs en de hulpverlening aan kinderen en jeugdigen, veelal met het oog op verbetering van de praktijk. De kennis in de wetenschap wordt toegepast in de praktijk. 

Pedagogiek is te vergelijken met de aanverwante vakgebieden, zoals de psychiatrie en de psychologie. Voorheen dacht men dat psychische problemen een oorsprong hadden in de aanleg, maar aan het begin van de twintigste eeuw werd ook de omgeving als belangrijke invloed beschouwd op de ontwikkeling van deze problemen. Deze omslag van denken en het belang voor mentale gezondheid leidde tot twee stromingen: de dynamische psychologie en de mental hygiene movement. In de dynamische psychologie zijn Sigmund Freud en Alfred Adlers belangrijke bijdragers. De mental hygiene movement werd gevormd in de Verenigde Staten, maar had ook in Nederland een grote invloed op het behandelen van psychische problemen bij kinderen. Tegelijk met deze twee stromingen ontstond er in Duitsland de Heilpädagogik, die zich richtte op genezing van psychische problemen via opvoedingsmaatregelen. Dit was het begin van de pedagogiek in Nederland. 

De pedagogiek was eerst nog een onderdeel van de geesteswetenschappen, waarin voornamelijk de aandacht lag bij de historische context waarin kinderen zich ontwikkelen. Philip Kohnstamm stelde dat de basis van de pedagogiek gevormd werd door levensbeschouwelijke waarden en afstand deed van het empirisch perspectief. Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde pedagogiek zich als zelfstandige discipline en werd ook empirisch onderzoek beter gewaardeerd als gevolg van de experimenten van Wilhelm Wundt. Langeveld stelde dat empirische kennis pas betekenis krijgt door vanuit die kennis normatieve uitspraken te doen. Na Langeveld ontwikkelde pedagogiek zich in verschillende specialisaties, zoals orthopedagogiek. De nadruk verschoof van filosofisch en historisch naar empirisch-analytische wetenschap. Omdat waarden een belangrijker rol spelen boven de feiten en tijden veranderen, kan de pedagogiek geen uitsluitende empirische benadering aanhouden, maar blijft het ook een normatieve wetenschap. De combinatie van empirisch-analytisch en normatieve pedagogiek vormen een unieke bijdrage van de pedagogiek aan de sociale wetenschappen.

Welke deelgebieden zijn er binnen de hedendaagse pedagogiek?

Pedagogiek bestudeert de opvoeding en ontwikkeling van alle kinderen en jongeren, en van volwassenen in een afhankelijkheidsrelatie. Er wordt onderscheid gemaakt tussen orthopedagogiek en de algemene of gezinspedagogiek. In de gezinspedagogiek gaat het over de normale ontwikkeling van kinderen in verschillende opvoedingscontexten binnen en buiten het gezin. De orthopedagogiek richt zich op opvoeding in problematische situaties met als doel de opvoeding te optimaliseren. Daarnaast is ook de neuropedagogiek ontstaan binnen de orthopedagogiek. Deze richt zich op de neurologische basis in het verklaren van opvoedingsproblemen, leerstoornissen en gedrags- en ontwikkelingsproblemen. Dit is te vergelijken met klinische kinderneuropsychologie. De twee deelgebieden, gezinspedagogiek en orthopedagogiek, representeren het continuüm van de normale tot problematische ontwikkeling. 

Welke theoretische modellen vormen het pedagogisch omgevingsperspectief?

Er zijn drie theoretische modellen die gezamenlijk het pedagogisch omgevingsperspectief vormen. Dit zijn de modellen van Bronfenbrenner (1979), Belsky (1984) en Sameroff (1975).

Wat is het model van Bronfenbrenner?

Bronfenbrenner stelt dat de ontwikkeling van kinderen plaatsvindt als gevolg van een toenemend complexe interactie tussen het zich ontwikkelende individu en personen, objecten en symbolen in zijn onmiddellijke omgeving. Deze interacties, ook wel proximale processen genoemd, vormen de basis voor de ontwikkeling van het kind. Voorbeelden van deze proximale processen zijn het spelen met vriendjes of vriendinnetjes, het lezen van een boek of een activiteit met de vader of moeder. Bronfenbrenner legt sterk de nadruk op de omgeving en heeft deze ook ingedeeld in verschillende ecologische systemen: microsysteem, mesosysteem, exosysteem, macrosysteem en chronosysteem. 

1. Microsysteem: de opvoedingssituatie waarin het kind zich begeeft en waar het in directe interactie is met de omgeving, zoals in het gezin, op de kinderopvang, op school. 
2. Mesosysteem: de interactie tussen verschillende opvoedingssituaties, zoals de afstemming tussen ouders en leerkrachten. Een goede interactie tussen microsystemen komt de ontwikkeling van het kind ten goede.
3. Exosysteem: invloed op de ontwikkeling van structuren waarin het kind niet direct participeert, maar die wel de directe omgeving beïnvloeden, zoals het werk van ouders of de schoolklas van broer of zus.
4. Macrosysteem: omvat de grote structuren op afstand van het kind, zoals de cultuur of religie. 
5. Chronosysteem: de historische ontwikkelingen kunnen de omgeving van het kind veranderen, zoals verandering in gezinsstructuur. Dit niveau wordt vaak weggelaten. 

Dit model neemt de ontwikkeling van het individu als uitgangspunt. Vanuit de pedagogiek is de focus op de bredere context waarin alle niveaus met elkaar interacteren. Hiermee lijkt het op de sociologie. De pedagogiek integreert verschillende invalshoeken en de invloed van verschillende ecologische systemen op opvoeding en ontwikkeling.

Wat is het model van Belsky?

Belsky gaat in zijn sociaal-contextueel procesmodel uit van opvoeding als tweerichtingsverkeer: er is sprake van wederzijdse beïnvloeding tussen opvoeder en kind. De opvoeding van de ouders wordt bepaald door de eigenschappen en het gedrag van het kind en van hun eigen ervaringen uit het verleden en hun eigen persoonlijkheid. Daarnaast zijn ook de mate van sociale steun, kwaliteit van partnerrelatie en het werk van invloed op het opvoedingshandelen van ouders.

Wat is het model van Sameroff?

Sameroff benadrukt dat het kind geen slachtoffer is van de opvoeding waarin ouders de uitkomsten bepalen, maar dat de eigenschappen en het gedrag van het kind bepaald opvoedgedrag uit kunnen lokken. Hij neemt afstand van een hoofdeffect van genen of omgeving en een interactie-effect tussen aanleg en omgeving, omdat deze de relatie niet juist weerspiegelen. Hij stelt dat de verandering onderling afhankelijk zijn van elkaar en elkaar beïnvloeden, wat leidt tot een complexe transactie van aanleg, omgeving en tijd die is vastgelegd in het transactioneel model.  

De pedagogiek maakt gebruik van zowel psychologische kennis als sociologische kennis. Middels deze theoretische modellen kunnen normatieve uitspraken gedaan worden en ze vormen een basis voor empirisch onderzoek.

In Nederland wordt veel waarde gehecht aan het traditionele kerngezin: een gezin dat bestaat uit een vader en een moeder. Tegenwoordig zijn er veel gezinnen die niet aan dit beeld voldoen. De vraag is of en hoe deze verschillende gezinsvormen van invloed zijn op de ontwikkeling van kinderen. 

Hoe ontwikkelt het traditionele kerngezin zich door de eeuwen heen?

Vanaf 1900 werd het traditionele kerngezin gezien als ideale gezinsvorm. Driekwart van de gezinnen leefden met beide ouders. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw vonden er ontwikkelingen plaats in de bevolkingsopbouw: de eerste demografische transitie. Hierin groeide zo'n 90% op in een traditioneel gezin. In de tweede demografische transitie ging gepaard met individualisering en modernisering waardoor meer kinderen buiten het huwelijk geboren werden. Hierdoor daalde het aantal traditionele gezinnen, maar het aantal bleef nog steeds erg groot (80%). De eenoudergezinnen waren voornamelijk met de moeder in plaats van de vader. Vanaf 2000 werd het steeds normaler om kinderen te krijgen zonder gehuwd te zijn en vond er ook een driedubbeling plaats van het aantal ongehuwde samenwonende ouderparen. Ook kwam er het geregistreerd partnerschap, wat wettelijk gezien nauw verband heeft met de rechten en plichten van het huwelijk. De traditionele gezinsvorm is en blijft de norm in Nederland, maar er is al ruim 150 jaar sprake van verschillende gezinsvormen en de diversiteit neemt alleen maar toe.

Wanneer is het tijd voor het ouderschap?

De leeftijd waarop vrouwen in Nederland moeder worden is heel uitlopend, van tienermoeder tot lastminutemoeder. Het aantal tienermoeders is afgenomen wegens preventiemiddelen en strengere regels met betrekking tot huwelijksmigratie. Het aantal moeder dat na hun 45e zwanger worden, neemt toe. De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen zwanger worden is ook gestegen van 26,5 naar 29,9. Dit is te verklaren doordat met name hoogopgeleiden het moederschap uitstellen. Deze stijging is ook te zien bij vaders.

Heeft de leeftijd van de moeder consequenties voor de ontwikkeling van het kind?

Er wordt in de wetenschap onderscheid gemaakt tussen de leeftijd van de moeder en de omgevingsfactoren van de moeder, zoals opleidingsniveau en de buurt waarin het kind opgroeid. Ongunstige omgevingsfactoren die voornamelijk voorkomen bij tienermoeders brengen negatieve gevolgen mee voor de ontwikkeling van een kind. Kinderen van tienermoeders hebben zelf ook meer kans om op jonge leeftijd moeder te worden, hier is sprake van intergenerationele overdracht. De omstandigheden hebben een grotere invloed dan de leeftijd van de moeder op de ontwikkeling van een kind. Er is weinig verschil te vinden in de ontwikkeling van een kind waarbij de moeder tussen de 21 en 50 jaar is. 

Wat zijn de nadelen van tienermoeders en van lastminute-ouderschap?

Bij lastminute-ouderschap kunnen er tijdens de bevruchting, zwangerschap en bevalling meer complicaties optreden. Ook is de vraag of de 'oudere' ouders wel even goed voor hun kind kunnen zorgen als jongere ouders. Kinderen van tienermoeders hebben vaker te maken met hardhandige disciplinering, negatievere moeder-kindinteracties en lagere mate van sensitiviteit. Dit is te verklaren door de sociale-invloed-hypothese, die stelt dat het tienermoederschap een onderbreking is van hun eigen ontwikkeling als jongere en daardoor sociale en emotionele stress met zich meebrengt. En door de sociale-selectiehypothese, die stelt dat de negatieve uitwerking voortkomt uit bepaalde psychosociale factoren die de kans op tienermoederschap vergroten en een negatieve invloed hebben op de kwaliteit van de opvoeding. De sensitiviteit van moeders en hun vermogen om structuur te bieden aan hun kind neemt toe tot het dertigste levensjaar, dit heeft te maken met een stabiele omgeving. Dit kan ook worden verklaard door de niet-vanzelfsprekende-zwangerschapshypothese, die stelt dat oudere moeders meer warmte en betrokkenheid laten zien, omdat ze een weloverwogen keuze hebben gemaakt om moeder te worden en daardoor beter zijn voorbereid. Ook neemt bij oudere moeders de ouderschapskennis en -competentie toe. De maturiteitshypothese verklaart dit doordat oudere moeders meer kennis, levenservaring en financiële en sociale steun hebben. Het is dus niet zozeer de leeftijd van de moeders die van invloed is op de ontwikkeling, maar de kenmerken van de opvoeding en de omgeving. 

Hoe heeft adoptie zich ontwikkeld?

Ouders kiezen voor adoptie om hun kinderwens te vervullen of als blijkt dat zij zelf geen kinderen kunnen krijgen. De meeste kinderen worden geadopteerd uit het buitenland, omdat hier de kans groter is dan kinderen niet kunnen opgroeien in het eigen gezin. Het aantal adopties is sterk gedaald in Nederland vanwege verschillende redenen. Er is minder belangstelling voor adoptie door financiële redenen. De kinderen worden beter opgevangen in hun eigen land, waardoor ze niet ter adoptie gesteld worden. Er is wel een toename in kinderen die speciale zorg nodig hebben door een handicap of medische aandoening.

Wat zijn de gevolgen van adoptie voor de ontwikkeling een kind?

Voor dat kinderen uit het buitenland worden geadopteerd, leven ze hier in een kindertehuis. Deze omstandigheden zijn niet goed voor de ontwikkeling van het kind, zoals weinig stimulatie, weinig aandacht voor fysieke verzorging en emotionele verwaarlozing. Dit is in de loop van de jaren wel verbeterd, maar de stabiele relaties blijven ontbreken. Daarnaast kunnen er negatieve ervaringen ontstaan tijdens het proces van adoptie, zoals verlieservaringen in het land van herkomst en etniciteitsverschillen en discriminatie. Toch heeft adoptie als voordeel dat de kinderen in een beter land opgroeien en zich beter kunnen ontwikkelen. De kinderen maken een inhaalslag in hun adoptieland vergeleken met de kinderen in het land van herkomst. Ook hebben adoptiekinderen even vaak een veilige gehechtheidsrelatie met de ouders als niet-geadopteerde kinderen, hierbij speelt de timing een belangrijke rol (het best is voordat de kinderen één jaar worden). Geadopteerde kinderen lopen niet achter in intelligentie (IQ) in vergelijking met hun Nederlandse leeftijdsgenoten. Het probleemgedrag is wel iets hoger bij de adoptiekinderen, maar hun zelfvertrouwen is van gelijk niveau. Toch ervaren de adoptiekinderen wel meer betrokkenheid bij hun geboorteland en cultuur en discriminatie wanneer de etniciteit niet overeenkomt met hun adoptieouders. 

Wat is de invloed van de opvoeding van adoptieouders?

Er is weinig onderzoek naar gedaan. Een hoge mate van sensitiviteit in de baby- en kindertijd verkleint de kans op internaliserende gedragsproblemen in de adolescentie. Er was geen verschil tussen adoptieouders en biologische ouders in hun opvoedstijl, opvoedingspraktijken en disciplinering bij probleemgedrag. Het verschil ligt wel bij het feit dat adoptieouders rekening moeten houden met de nieuwsgierigheid van het kind naar zijn herkomst en naar zijn biologische ouders. 

Wat is de invloed van pleegzorg op de ontwikkeling van het kind?

Wanneer er een onveilige situatie voor het kind is of het gezin of als er problemen met de opvoeding zijn, kan het kind niet langer bij de biologische ouders wonen en wordt er gezocht naar een passende gezinssituatie, bij voorkeur in een pleeggezin. Er is een kleine toename van het aantal kinderen dat in een pleeggezin wordt geplaatst, dit komt door wervingscampagnes voor pleeggezinnen en een hogere vraag naar pleeggezinnen. De kinderen die in een pleeggezin geplaatst worden, hebben vaak last van negatieve ervaringen zoals verlieservaringen, psychische problemen van de ouders, drugs- en alcoholverslaving van de ouders, mishandeling en huiselijk geweld. Er zijn twee typen pleeggezinnen: netwerkgezinnen en bestandsgezinnen. Een netwerkgezin kan bestaan uit bloedverwanten, vrienden of kennissen. Dit is de eerste keuze, omdat hierin de omgeving vertrouwd is. Wanneer dit niet mogelijk is, wordt een kind geplaatst in een bestandsgezin. Dit zijn gezinnen die geselecteerd zijn door de Regionale Zorgaanbieders van Pleegzorg. Naast de typen gezinnen zijn er ook verschillende varianten van pleegzorg: de opvoedingsvariant, gericht op het bieden van een continue en stabiele verblijfplaats aan het kind, en de hulpverleningsvariant, die gericht is op terugkeer naar het ouderlijk huis. Daarnaast kunnen kinderen ook voor een weekend, vakantie of dag worden opgevangen in een pleeggezin om de ouders te ontlasten, dit is deeltijdopvang. Pleegzorg is succesvol wanneer de kinderen weer herenigd worden met hun ouders of als ze een stabiele omgeving hebben om in op te groeien. Toch wordt de plaatsing vaak voortijdig beëindigd, door opvoedproblemen bij de pleegouders, conflicten tussen pleegouders en biologische ouders of probleemgedrag van het kind. Het is nog niet volledig duidelijk aan welke voorwaarden de pleegouders, pleeggezin en de zorgaanbieder moeten voldoen om het tot een succesvolle plaatsing te leiden.

Is een pleeggezin een goed thuis?

Pleegouders zijn vaak hoger opgeleid, wat ouder en autochtoon. Ze gebruiken meer structuur en regels dan ouders in een reguliere opvoedingssituatie. Pleegouders ervaren vaak meer opvoedingsbelasting en -problemen dan ouders in een reguliere opvoedingssituatie, dus is het kunnen omgaan met stress en spanning en een goed sociaal netwerk van belang. Pleeggezinnen worden helaas onvoldoende ondersteund door hulporganisaties. De context van pleegzorg is te complex om algemene uitspraken te kunnen doen over ontwikkelingsuitkomsten van kinderen.

Welke invloed heeft homo-ouderschap op de ontwikkeling van een kind?

Vanaf 1980 nam het aantal homohuwelijken steeds meer toe en was het door nieuwe medisch-technologische ontwikkelingen mogelijk om zwanger te worden. Ook door de nieuwe wetgeving werd het steeds toegankelijker om als alleenstaande of als homoseksuelen een kind te adopteren. Door kunstmatige inseminatie met donorsperma is het ook voor lesbische moeders mogelijk om zwanger te worden. Daarnaast zijn er voor homostellen draagmoeders beschikbaar. De meeste kinderen uit een homohuwelijk zijn van vrouwenparen. Rondom het opgroeien bij ouders van hetzelfde geslacht bestaan nogal wat vooroordelen dat het voor een kind nodig is om een ouder van hun eigen geslacht te hebben om zich mee te kunnen identificeren. Er is veel onderzoek gedaan naar de genderontwikkeling van kinderen van homoseksuele ouders. Het blijkt dat deze kinderen minder waarde hechten aan de traditionele man-vrouw rollen. De kinderen zijn niet anders dan andere kinderen en hebben ook geen grotere kans om zelf homo of lesbie te worden. Wel worden kinderen van homostellen meer gepest dan kinderen van heterostellen vanwege de geaardheid van hun ouders. Op andere ontwikkelingsdomeinen, zoals intelligentie of probleemgedrag, is geen verschil te vinden tussen de kinderen.

Wat is kenmerkend voor de opvoeding door homoseksuele ouders?

Homoseksuele ouders zijn vaak ouder dan andere ouders. Ze verschillen niet van elkaar in de aanpassing van het ouderschap, de hoeveelheid zorgen over hun kind, opvoedingskennis en ouderschapsvaardigheden. Homoseksuele ouders ervaren wel meer stress bij het opvoeden en homoseksuele vader zijn meer betrokken bij hun kinderen dan heteroseksuele vaders. In een gezin met homoseksuele ouders komen de genderrollen minder sterk naar voren dan bij traditionele gezinnen, er lijkt sprake te zijn van degendered parenting. De vooroordelen over het missen van een genderrol klopt hierin niet. 

Wat is de invloed van echtscheiding of overlijden voor de ontwikkeling van een kind?

Het scheiden van de ouders of het overlijden van een ouder hebben veel impact op het leven van een kind. Scheidingen komen tegenwoordig vaker voor, omdat het minder ongebruikelijk is om een relatie te verbreken dan voorheen. Kinderen van gescheiden ouders halen mindere schoolresultaten en hebben vaker emotionele en gedragsproblemen. De kans dat een kind van gescheiden ouders zelf gaat scheiden, is groter dan voor kinderen uit een intact gezin. De problemen op lange termijn zijn bij de meeste kinderen niet heel groot. Sommige kinderen kunnen juist beter functioneren na een scheiding van hun ouders. De conflicten tussen ouders hebben een grote negatieve impact op de ontwikkeling van de kinderen, dit kan voorkomen nog voordat de ouders uit elkaar gaan of wanneer de scheiding in gang wordt gezet. Wanneer de kinderen na de scheiding terechtkomen in harmonieuze gezinnen is er vaak weinig sprake van negatieve invloed op de ontwikkeling. Er wordt ook gesproken van het selectie-effect, dit houdt in dat de moeilijkheden die kinderen ervaren na een scheiding ook een gevolg kunnen zijn van de psychische problemen van de ouders die zij al voor hun scheiding hadden. De kenmerken van een kind zijn ook bepalend voor de hoeveelheid problemen die het kind ervaart na de echtscheiding. Beschermende factoren hierin zijn een warme opvoedstijl met structuur en grenzen en steun van familie, vrienden of professionals. 

Hoe is de opvoeding door gescheiden ouders?

De opvoeding is een belangrijke factor bij de ontwikkeling van een kind, maar kan door een scheiding minder goed uitgevoerd worden. Ouders ervaren stress, financiële druk en emotionele problemen waardoor de opvoeding niet optimaal is. Gescheiden ouders geven minder emotionele steun, hebben een hardere aanpak en meer conflicten met hun kinderen vergeleken met ouders die bij elkaar zijn. Dit leidt tot negatieve uitkomsten voor de kinderen, zoals emotionele problemen, lagere schoolprestaties en een laag zelfvertrouwen. De ouders zijn meer op zichzelf gericht en hanteren een minder consistente opvoedstijl. Steun van hun naasten kan hierbij een beschermende factor spelen. Alleenstaande vaders zijn in opvoedgedrag gelijk aan alleenstaande moeders. De betrokkenheid van de uitwonende ouder is van belang voor een goede ontwikkeling van het kind. Het is een grote uitdaging voor ouders om nieuwe grenzen rondom gezag en intimiteit te stellen wanneer stiefkinderen en co-ouderschap in het spel komen. 

Hoe is de situatie na de echtscheiding?

Ouders kunnen na een echtscheiding alleen blijven of een nieuwe partner vinden. Voor kinderen brengt dit veel verandering met zich mee waar ze aan moeten wennen, zoals het vaker alleen zijn of de invloed van een stiefouder, stiefbroers of -zussen. Maar ook de ouders moeten zich aanpassen aan de nieuwe situatie. Kinderen in eenoudergezinnen zijn vergelijkbaar met kinderen in stiefgezinnen wat betreft sociaal functioneren en schoolprestaties. Kinderen in stiefgezinnen vertonen meer problemen dan kinderen in intacte gezinnen, zoals emotionele problemen of vijandigheid met hun (stief)broers of zussen. Samengestelde gezinnen hebben meer problemen en een grotere kans om uit elkaar te vallen.

In Nederland wordt veel waarde gehecht aan het traditionele kerngezin: een gezin dat bestaat uit een vader en een moeder. Tegenwoordig zijn er veel gezinnen die niet aan dit beeld voldoen. De vraag is of en hoe deze verschillende gezinsvormen van invloed zijn op de ontwikkeling van kinderen. 

De opvoeding is van groot belang voor de ontwikkeling van kinderen. Er is bij opvoeding onderscheid te maken tussen de opvattingen en ideeën die ouders hebben over het ouderschap en de doelen die zij in de opvoeding nastreven, de opvoedstijl die zij hanteren en het daadwerkelijke gedrag in interactie met hun kind. De relatie tussen opvattingen en gedrag is gering. Kenmerken van de situatie en de invloed van het gedrag van het kind bepalen mede hoe de opvoeding vorm krijgt. De opvoedstijl is de algemene manier waarop een ouder zich gedraagt naar een kind in verschillende opvoedsituaties, dit staat niet gelijk aan het opvoedgedrag dat ouders in specifieke situaties vertonen. Het opvoedgedrag is sterk situatie gebonden en heeft alleen betrekking op het daadwerkelijke gedrag dat een ouder vertoont in een specifieke opvoedsituatie. 

Wat is het belang van opvoeding en verzorging?

Het belang van opvoeding en verzorging door ouders voor de ontwikkeling van kinderen wordt geïllustreerd door onderzoek bij dieren, zoals reusapen en ratten. Het is niet alleen voeding, maar ook een liefdevolle verzorging dat essentieel is voor de ontwikkeling. Het fysieke contact met de moeder is in de eerste dagen essentieel, laat onderzoek bij ratten zien. Bij mensen is het belang van opvoedervaringen in de kindertijd voor de mentale en fysieke ontwikkeling van kinderen een algemeen geaccepteerd gegeven dat door veel wetenschappelijke studies is onderbouwd. Maar de vraag is wat opvoeding succesvol maakt en wat kinderen nodig hebben in verschillende ontwikkelingsfasen.

Wat zou een ouder een kind moeten bieden?

Opvoeding is het gedrag van de ouder dat een kind helpt zich goed te ontwikkelen en zijn doelen te behalen. De basale behoeften van een kind zijn voeding, verzorging en een veilige en stabiele omgeving. Wanneer een ouder niet kan voldoen aan deze behoeften, kan de gezondheid van het kind niet gewaarborgd worden en is de groei en ontwikkeling van een kind bij voorbaat belemmert. Daarnaast is emotionele ondersteuning, het waarborgen van emotionele veiligheid, en het ervaren van een warme, affectieve relatie met de ouders ook essentieel voor een goede opvoeding. Dit draagt bij aan het ontwikkelen van een veilige gehechtheidsrelatie en de verdere ontwikkeling van een kind, zoals zelfverzekerdheid en gevoel van welbevinden. Ten derde is stimulering een belangrijke factor voor een optimale ontwikkeling, dit kan vele vormen aannemen waaronder toegang tot onderwijs. Te veel of te weinig stimulatie brengt negatieve gevolgen met zich mee voor de ontwikkeling, zoals een onveilige hechting. De omgeving van een kind moet de mogelijkheid bieden om sociale vaardigheden te ontwikkelen. Daarnaast moet de omgeving toezicht hebben op het kind en moet de omgeving normen, grenzen en regels hanteren en overdragen. Toezicht is er om de ontwikkeling te monitoren, maar ook om het kind te behoeden voor gevaren. Een opvoedomgeving die optimale mogelijkheden biedt voor de ontwikkeling van een kind voorziet in alle bovenstaande pedagogische basisbehoeften. Voor elk onderdeel geldt dat afstemming op het kind essentieel is om het gewenste resultaat te kunnen boeken. 

Hoe kun je de opvoeding afstemmen op de behoeften en ontwikkelingsfase van het kind?

Kwalitatief goede verzorging of opvoeding is afhankelijk van de ontwikkelingsfase van het kind. De babytijd is de meest intensieve ouderschapsperiode, waarin het kind volledig afhankelijk is van de ouders. Hoe ouder het kind wordt, hoe meer de focus verschuift van verzorging naar opvoeding. De kinderen worden zelf verantwoordelijker en onafhankelijker van de ouders. De opvoeding draagt bij aan het ondersteunen van het kind tot het kind in staat is tot zelfverantwoordelijke zelfbepaling. De opvoeding moet hierbij afgestemd worden aan de ontwikkelingsfase, de kenmerken en individuele behoeften van het kind. In de ontwikkeling van een kind staan ontwikkelingsopgaven centraal, dit zijn vaardigheden die een kind moet leren beheersen of ontwikkelen. De ontwikkelingsopgaven hebben een vaste volgorde, waarbij de één een voorwaarde is voor de ander om behaald te kunnen worden. Ouders geven ondersteuning in het behalen van deze opgaven afgestemd per ontwikkelingsfase.

Naast het afstemmen op ontwikkelingsfase, moet de opvoeding ook afgestemd worden op de kenmerken van een kind, zoals temperament. Elke vorm van temperament kent zijn eigen vorm van opvoeding die hier het best bij past. Het afstemmen van het opvoedgedrag op de behoefte en de signalen van een kind wordt binnen de pedagogiek aangeduid met sensitiviteit. Sensitief reageren is voor elke ontwikkelingsfase van belang en zal in elke fase een andere vorm aannemen. 

Welke ontwikkelingsopgaven zijn er in de fase van baby?

De belangrijke ontwikkelingsopgave in de babytijd is het opbouwen van een veilige gehechtheidsrelatie. Het hechtingsproces gaat gepaard met en wordt gefaciliteerd door andere belangrijke ontwikkelingen. In deze periode ontwikkelt zich het bewustzijn, leren kinderen zich voort te bewegen en nemen mogelijkheden tot verbale communicatie toe. Daarnaast vindt er enorme cognitieve ontwikkeling plaats. Kinderen ontwikkelen meerdere gehechtheidsrelaties. Een veilige gehechtheidsrelatie kan een ouder bevorderen door sensitief te zijn, wederkerig en synchroon te zijn in het contact, het kind te stimuleren, een positieve houding te hebben en door emotionele ondersteuning. De belangrijkste opvoedvragen betreffen voeding, slaap, huilen, scheidingsangst, angst voor vreemden en onbekende situaties.

Welke ontwikkelingsopgaven zijn er in de fase van dreumes en peuter?

In het tweede jaar ontwikkelen kinderen autonomie en zelfstandigheid. Sensitief ouderschap betreft hier ruimte geven aan het kind om zelf te ontdekken. Er moet een balans gevonden worden tussen autonomie en het stellen van grenzen. Kinderen leren hun gedrag aan te passen aan de verwachtingen van ouders en vertrouwen te hebben in zichzelf en in zijn omgeving. Daarnaast worden stappen gezet in de ontwikkeling van taal en cognitieve vermogen. Vanaf het derde jaar spelen leeftijdsgenootjes een rol waarbij sociale en communicatieve vaardigheden ontwikkeld worden. Ook de identificatie met sekserollen als jongen of meisje staat centraal. Opvoedvraagstukken betreffen koppigheid, ongehoorzaamheid, druk gedrag en niet zindelijk zijn.

Welke ontwikkelingsopgaven zijn er in de fase van schoolkind?

In de schoolfase leren kinderen zich langere tijd te concentreren en wordt autonomie en zelfstandigheid verder gestimuleerd. Ze leren zich verplaatsen in anderen, waardoor wederkerige relaties met leeftijdsgenootjes ontstaan. Deze relatie is afhankelijk van de ouder-kindrelatie en dynamiek binnen het gezin. Opvoeduitdagingen betreffen voornamelijk het naar school gaan, zoals concentratieproblemen, moeite om mee te komen in de klas, ruzies met klasgenoten en gepest worden.

Welke ontwikkelingsopgaven zijn er in de fase van puber?

In de adolescentiefase zijn er veel ontwikkeling rondom het lichaam. Kinderen kunnen hierdoor onzeker en zoekende zijn. Dit komt door de veranderingen in sociale positie en persoonlijke identiteit en hun seksuele ontwikkeling en keuzes die gemaakt moeten worden, zoals opleiding en studierichting. Ouders moeten de kinderen ondersteunen, maar tegelijkertijd ook zelfstandig laten ontplooien. Opvoedonzekerheden gaan over de balans tussen regels hanteren en zelfstandigheid respecteren. 

Welke verschillende opvoedstijlen zijn er?

De opvoedstijl is in te delen op basis van het evenwicht tussen twee pijlers: ondersteunen en structureren, ook wel warmte en controle genoemd. Ondersteunen heeft betrekking op de mate van betrokkenheid van de ouders en emotionele ondersteuning die zij bieden en ruimte voor autonomie. Structureren heeft betrekking op het belang van structuur en houvast, in de vorm van het stellen van regels en grenzen en het houden van toezicht. Gebaseerd op deze twee pijlers is er onderscheid te maken in drie opvoedstijlen: autoritair, autoritatief en permissief. Later werd hier ook de verwaarlozende opvoedstijl aan toegevoegd. 

In de autoritatieve stijl stellen ouders zich democratisch op, zijn zeer betrokken, hebben veel aandacht voor de behoeften van hun kind, maar hanteren ook duidelijke regels en structuur. Ouders die ook regels en structuur hanteren, maar weinig betrokken zijn of emotionele steun bieden, vallen binnen autoritair. Ze maken gebruik van psychologische controle, zoals het uitoefenen van druk of manipulatie door in te spelen op gevoelens van schaamte en schuld. Dit wordt ook wel love withdrawal genoemd. Ouders die weinig regels hanteren en veel rekening houden met de wensen en gevoelens van hun kind worden permissief of toegeeflijk genoemd. Een verwaarlozende opvoedstijl wordt gekenmerkt door ouders die niet betrokken zijn en geen regels stellen. De prevalentie van de verschillende opvoedstijlen is afhankelijk van het culturele en sociale milieu. Het model is zowel toe te passen op moeders als vaders. 

Welke opvoedstijl is het beste?

In de praktijk zullen ouders zich niet in elke context of in elke situatie op dezelfde manier opstellen en kunnen ouders ook over de tijd geen van opvoedstijl veranderen. Kinderen lijken zich het beste te ontwikkelen bij een autoritatieve opvoedstijl. Zij laten de beste ontwikkeling op school zien, hebber sterker ontwikkelde sociale vaardigheden en ontwikkelen zich tot onafhankelijke kinderen. Kinderen uit autoritaire gezinnen zijn vaker passief of juist vijandig, meer afhankelijk en minder sociaal vaardig. Dit is gelijk bij kinderen van permissieve ouders. Deze kinderen leren niet om te gaan met teleurstelling of frustratie. De minst gunstige uitkomsten worden gevonden bij een verwaarlozende opvoedstijl. Dit laat zien dat een negatieve betrokkenheid nog beter is dan geen betrokkenheid. Het is niet duidelijk of een autoritatieve opvoedstijl in elke context het beste is. 

Wat bepaalt het gedrag van ouders en wat is goed genoeg?

Er zijn grote verschillen in opvoedstijlen en opvoedgedrag tussen ouders. Het procesmodel van Jay Belsky kan deze verschillen tussen ouders verklaren. De kwaliteit en aard van de opvoeding wordt volgens dit model bepaald door drie elementen:

1. Kenmerken van ouders, zoals persoonlijkheid of psychiatrische problemen.
2. Kenmerken van het kind, zoals temperament.
3. Bronnen van stress en steun in de omgeving van het gezin, zoals de relatie tussen ouders onderling of de grootte van sociale steunnetwerk. 

Deze factoren samen bepalen hoe competent ouders kunnen zijn in het opvoeden van hun kind. Ouders hoeven geen perfecte ouders te zijn, als ze maar in staat zijn om een stabiele omgeving te bieden en zo de emotionele en cognitieve ontwikkeling van hun kind te faciliteren. Dit is het concept van goed genoeg ouderschap, bedacht om ouders aan te moedigen. De kwaliteit van opvoeding kan niet worden geduid zonder rekening te houden met de gehele context van kindfactoren, ouderfactoren en omgevingsfactoren. 

Welke wederkerige modellen over de ontwikkeling van kinderen zijn er?

De ontwikkeling van een kind is het resultaat van een complex samenspel tussen kenmerken van het kind en kenmerken van de omgeving. Twee invloedrijke modellen over de ontwikkeling van kinderen zijn Pattersons model van de vicieuze cirkel van dwang waarin ouders en kinderen terecht kunnen komen en het transactioneel model. Het model van de vicieuze cirkel van dwang laat zien hoe negatieve interactiepatronen tussen ouders en kinderen kunnen inslijpen over langere termijn. In het transactioneel model stelt dat het kind en zijn omgeving geen statistische eenheden zijn, maar dat zij continu veranderen door hun onderlinge interactie. Hierbij wordt de nadruk gelegd op de cognitieve processen en betekenisgeving die verandert op basis van onderlinge interacties. De ouders en kinderen vormen een intern werkmodel gebaseerd op eerdere ervaringen en wordt het kader waarin toekomstig gedrag wordt geïnterpreteerd. Verschillen in genetische aanleg kunnen een verklaring zijn waardoor niet alle kinderen even gevoelig of vatbaar lijken te zijn voor opvoedingsinvloeden (differential susceptibility model). Door de wederzijdse invloed tussen kind en ouder is het niet mogelijk om een oorzaak aan te wijzen op het moment dat er problemen zijn in de ontwikkeling van kinderen. 

Welke onzekerheden en vragen hebben ouders?

Zorgen en onzekerheden horen bij de dagelijkse praktijk van opvoeden. De vaardigheden en het vertrouwen stijgt wanneer verschillende opvoedingsopgaven zonder grote problemen verlopen. Als ouders onzeker zijn, vragen ze hun omgeving om hulp of advies. Daarnaast kan er ook formele hulp ingeschakeld worden. Opvoedingsproblemen waar formele hulp voor gezocht wordt, zijn in te delen op een continuüm op basis van ernst.

• Opvoedingsonzekerheid: specifieke praktische problemen in de opvoeding, zoals vragen over zindelijkheid.
• Opvoedingsspanning: langere tijd sprake van opvoedingsproblemen en ongerustheid bij de ouders. Ouders voelen zich onzeker of schuldig dat ze de problemen niet zelf op kunnen lossen.
• Opvoedingscrisis: als problemen en spanningen zich meer opstapelen. Ouders voelen zich machteloos en incompetent. Hier is meer ingrijpende hulp nodig.
• Opvoedingsnood: langere tijd complexe problemen, uitzichtloze situatie en professionele hulp nodig. 

De opvoeding is van groot belang voor de ontwikkeling van kinderen. Er is bij opvoeding onderscheid te maken tussen de opvattingen en ideeën die ouders hebben over het ouderschap en de doelen die zij in de opvoeding nastreven, de opvoedstijl die zij hanteren en het daadwerkelijke gedrag in interactie met hun kind. De relatie tussen opvattingen en gedrag is gering. Kenmerken van de situatie en de invloed van het gedrag van het kind bepalen mede hoe de opvoeding vorm krijgt. De opvoedstijl is de algemene manier waarop een ouder zich gedraagt naar een kind in verschillende opvoedsituaties, dit staat niet gelijk aan het opvoedgedrag dat ouders in specifieke situaties vertonen. Het opvoedgedrag is sterk situatie gebonden en heeft alleen betrekking op het daadwerkelijke gedrag dat een ouder vertoont in een specifieke opvoedsituatie. 

De meeste onderzoeken naar opvoeding zijn uitgevoerd in westerse culturen, waardoor het niet altijd te generaliseren is naar andere culturen. Dit veld van pedagogiek wordt de interculturele pedagogiek genoemd. In Nederland zijn er vier grote migrantengroepen: Marokkaanse, Turkse, Surinaamse-Creoolse en Chinese migranten. 

Wanneer gebruiken we de term migrant?

Over bijna alle begrippen die te maken hebben met migratie bestaan discussies. Het proces van migratie, geografische mobiliteit van mensen waarbij zij een grens overschrijden met de bedoeling langere tijd in een andere woonplaats te blijven, is de oorsprong van de term migrant. Een emigrant is iemand die zich in het buitenland vestigt en een immigrant  is iemand die zich in een ander land dan het herkomstland vestigt. Voorheen werd er onderscheid gemaakt tussen autochtoon en allochtoon, maar is kwetsend vanwege de letterlijke Griekse betekenis 'van een andere bodem'. Allochtoon  definiëren we als iemand die in Nederland woont en staat ingeschreven en van wie ten minste een ouder in het buitenland is geboren. Hierin maken we onderscheid tussen eerste en tweede generatie allochtonen en westerse en niet-westerse allochtonen. Het gebruik van de term allochtonen kent zowel voor- als nadelen. Een voordeel is het zo kunnen beschrijven van maatschappelijke positie waarop overheidsbeleid zich op kan richten. Een nadeel is dat de term stigmatiserend werkt. 

Wat is de migratiegeschiedenis van Nederland?

Vanwege de vroegere handelspositie van Nederland vestigen immigranten zich al vanaf de zestiende eeuw. Dit nam af in de negentiende eeuw toen Nederland zijn centrale positie in de internationale handel kwijtraakte. De eerste helft van de twintigste eeuw werd het migratieproces naar Nederland gekenmerkt door vluchtelingen uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog. De migratie na de Tweede Wereldoorlog is samen te vatten in zes migratiegolven:

1. Repatrianten uit Nederlands-Indië in de jaren veertig en vijftig
2. Arbeidsmigratie uit Spanje, Italië, Turkije, Marokko, Algerije en Tunesië in de jaren zestig
3. Gezinshereniging en -vorming van de Marokkaanse en Turkse migranten in de jaren zeventig
4. Surinaamse immigranten in de jaren zeventig en tachtig
5. Asielmigranten uit de jaren tachtig en negentig
6. Arbeidsmigranten uit Midden-Oost Europa in de jaren 2000

Wat is de oorsprong van Marokkaanse en Turkse migranten?

Marokkanen en Turken kwamen naar Nederland vanwege economische redenen. In Nederland was er grote vraag naar arbeidskrachten, waardoor er wervingsverdragen gesloten werden met verschillende landen. Omdat dit van tijdelijke aard zou zijn, was er geen sprake van integratiebeleid. De meeste arbeiders kwamen uit Spanje, Italië, Turkije en Marokko. Toen de welvaart in Italië en Spanje weer toenam, keerden veel Italianen en Spanjaarden terug naar hun land van herkomst. In de jaren zeventig ontstond er een recessie in Nederland, waardoor de arbeidsmigratie stop werd gezet. Voordat dit daadwerkelijk gebeurde, kregen veel arbeidsmigranten een verblijfstatus. Door de economische achterstand in Marokko en Turkije zagen migranten het leven in Nederland meer veelbelovend en kans op een toekomst. Daarmee startte de gezinsmigratie (vrouw en kinderen uit land van herkomst kwamen naar Nederland), maar daarnaast ook gezinsvorming  (niet-getrouwde arbeidsmigranten uit Nederland trouwde een vrouw uit het land van herkomst). 

Wat is de oorsprong van Surinaamse migranten?

Suriname is vroeger een Nederlandse kolonie geweest waar slaven uit West-Afrika werkten op de plantage. Na de afschaffing van de slavernij werden contactarbeiders uit India en Indonesië gehaald om de leegloop van de plantages tegen te gaan. De grootste bevolkingsgroepen in Suriname zijn daardoor Creolen, Hindoestanen, Chinezen en Javanen. Vanwege de grote economische vooruitgang in Nederland in de jaren zestig kwam er een grote migratiestroom op gang. Daarna kwam er een tweede migratiestroom in de jaren zeventig met de naderende onafhankelijkheid van Suriname. In 1980 werd de visumplicht ingevoerd, waardoor er de vijf jaren hiervoor sprake was van een overgangsregeling. Veel Surinamers maakte hier gebruik van en vertrokken naar Nederland nu het nog kon. Toen in de jaren negentig de welvaart in Suriname achteruitging, kwamen veel hoger opgeleide Surinamers naar Nederland voor scholing en beroepskansen. Hun sociaaleconomische positie was daardoor beter dan die van de Marokkanen en Turken.

Wat is de oorsprong van Chinese migranten? 

De meeste Chinezen zijn in vier immigratiegolven naar Nederland gekomen:

1. Rond 1900 arriveerden Chinese zeelui in Rotterdam als goedkope arbeidskrachten.
2. Na de Tweede Wereldoorlog vestigden Chinezen zich uit de voormalige Nederlandse koloniën. 
3. Tijdens de bloeiperiode van Chinese restaurants in Nederland kwamen migranten uit Hongkong en China.
4. Mannelijke Chinese migranten kwamen naar Nederland vanwege economische motieven en daarna ook veel vrouwen en familieleden. Ook kwam er een Chinese migratiestroom opgang nadat China meer mogelijkheden gaf om te emigreren naar het buitenland.

Rond de jaren negentig stelde de regering strengere regels op betreft migratie, waardoor immigranten niet om economische redenen naar Nederland konden komen. Een grote migratiegolf in 2000 van Chinezen was vanwege studiemogelijkheden in Nederland, echter hebben zij geen permanent verblijf voor ogen.

Wat is de oorsprong van Poolse migranten?

Polen kwamen voornamelijk in Nederland vanwege het trouwen van Poolse vrouwen met een autochtone Nederlander. Nu Polen is toegetreden tot de Europese Unie neemt de immigratie sterk toe. De Polen die naar Nederland komen, komen vooral via uitzendbureaus om hier te werken. Polen kent namelijk een hoge werkeloosheid. De Polen die met hun gehele gezin in Nederland wonen, hebben als plan hier te blijven wonen.

Waar komen de vluchtelingen vandaan?

De vier grootste vluchtelingengroepen in Nederland worden gevormd door Afghaanse, Iraanse, Iraakse en Somalische migranten. De snelst groeiende groep van vluchtelingenmigranten zijn Syriërs. De eerste vluchtelingen kwamen uit de middenklasse van Iran, om hier hun westerse leefstijl verder te kunnen zetten. Daarnaast vindt migratie van Iraniërs ook plaats vanwege gezinsmigratie of studie. Afghanen kwamen naar Nederland om te vluchten voor de islamitische staat die strenge religieuze wetten invoerde. De eerste Iraakse asielmigranten, voornamelijk Koerden, sloegen op de vlucht naar Nederland voor het geweld van de Iraakse regering tegen hun strijd om autonomie. De immigratie van Somalische migranten had als oorzaak de oorlog in Somalië, dit waren vooral jonge mannen, weduwen en minderjarigen zonder ouders. Het aantal vluchtelingen die vragen om asiel in Nederland is sinds 2014 sterkt toegenomen, waaronder Syriërs de grootste groep vormen.

Integratie of assimilatie?

De migratiegeschiedenis en migratiefactoren verschillen sterk tussen migranten. Bij immigratie vindt er een interactieproces plaats tussen immigranten en de gastsamenleving. Acculturatie is een cultureel veranderingsproces dat ontstaat als twee autonome culturen langdurig en direct in contact komen met elkaar. Er zijn twee dimensies van acculturatie: het belang van het behouden van culturele identiteit van het herkomstland en het belang van het onderhouden van relaties met de dominante cultuur in het gastland. Hieruit zijn vier verschillende acculturatiestrategieën te onderscheiden:

1. Integratie: immigranten gaan relaties aan met andere groeperingen, maar behouden eigen culturele identiteit en culturele kenmerken.
2. Segregatie: iemand is alleen gericht op de cultuur uit het land van herkomst.
3. Assimilatie: iemand is alleen gericht op de gastcultuur.
4. Marginalisatie: er zijn geen bindingen, niet met de cultuur van herkomst noch met de gastcultuur.

De strategieën die worden toegepast zijn van invloed op de mate van participatie van immigranten in maatschappelijke instituties. Integratie gaat samen met een hoger niveau van welbevinden. Acculturatie is geen symmetrisch proces, de dominante groep bepaalt voor een belangrijke deel in hoeverre de andere groep mag participeren. De integratie is succesvol wanneer de immigranten zich als gelijkwaardig voelen en participeren in de samenleving, dezelfde kansen hebben en zich verbonden voelen met de samenleving.

Wat is de invloed van een interculturele opvoeding?

In de meeste theoretische modellen wordt er geen rekening gehouden met de cultuur en cultuurverschillen in de directe omgeving van kinderen. Het ecologisch model van Bronfenbrenner heeft de culturele dimensie beperkt tot het macroniveau, terwijl op elk niveau de cultuur invloed heeft. Het theorerische model van Super en Harkness genaamd development niche vormt met zijn culturele dimensie een aanvulling op het model van Bronfenbrenner. Dit model bevindt zich op microniveau en bestaat uit drie subsystemen:

1. De fysische en sociale settings (omgevingen) waarin het kind leeft.
2. Cultureel bepaalde gewoonten van verzorging en opvoeding.
3. De psychologie van opvoeders.

Deze drie subsystemen vormen samen de culturele context van de opvoeding en ontwikkeling van het kind. Elk van de subsystemen heeft een eigen wisselwerking met de wijdere culturele en ecologische context en de subsystemen beïnvloeden elkaar ook. 

Welke opvoedingsdoelen hebben migranten?

Opvoedingsdoelen zijn aspecten en gedragingen die ouders voor hun kind voor ogen hebben. In een onderzoek bij autochtone, Chinese, Marokkaanse, Turkse en Creools-Surinaamse moeders en vaders in Nederland zijn vier opvoedingsdoelen onderzocht: autonomie (zelfbepaling, onafhankelijkheid), conformisme (houden aan regels), sociabiliteit (empathie) en maatschappelijk presteren. Turkse, Marokkaanse en Chinese ouders lieten een vergelijkbaar patroon zien in welke opvoedingsdoelen zij nastreven. Zij hechten veel waarde aan conformiteit en prestatie. Dit is in tegenstelling met Nederlandse moeders waarbij de nadruk ligt op autonomie en sociaal gevoel. Bij de Surinaams-Creoolse moeders is er een tussenweg, zij hechten waarde aan autonomie, maar ook aan prestatie.

Deze voorkeuren in opvoedingsdoelen zijn enerzijds te herleiden naar de samenleving van herkomst, namelijk een samenleving waar collectivisme en wederzijdse afhankelijkheid centraal staat. Dit wordt weergegeven in het interdependentiemodel. Het onafhankelijkheidsmodel is meer zichtbaar in individualistische culturen, waarbij het ontwikkelen van autonomie centraal staat. Anderzijds zijn de voorkeuren te herleiden naar de sociale status van de gezinnen, waarbij ouders met een lagere sociaaleconomische status voor hun kinderen wensen dat zij het in de toekomst beter krijgen. Hierbij staat prestatie opvoedingsdoel hoog in de rangorde.  Er zijn echter ook culturele verschillen in hoe de participanten de opvoedingsdoelen interpreteren, dit maakt dit soort onderzoeken moeilijk. 

Welk opvoedgedrag en welke opvoedstijlen hanteren migranten?

In lijn met conformiteit als opvoedingsdoel, voeden migrantenouders hun kinderen meer autoritair op dan autochtone ouders. In alle culturen zijn er zowel permissieve als autoritaire opvoedstijlen te vinden, maar toch blijkt dat Nederlandse ouders het meest autoritatief zijn en Marokkaanse, Turkse, Afghaanse en Somalische ouders meer autoritair. Ouders afkomstig van de Antillen, Suriname, Irak en Iran nemen een tussenpositie is, maar hoe ouder het kind, hoe meer autoritatiever de ouder. In alle culturen spelen moeders een grotere rol in de opvoeding van kinderen dan vaders. Migrantenvaders hebben een grotere rol als kostwinner, het bijdragen van morele opvoeding, disciplinering en monitoren van kinderen. Ook de vaders uit collectivistische culturen streven vaker naar conformiteit en neigen meer naar een autoritaire opvoeding dan autochtone vaders.

Wat is de relatie tussen cultuur en opvoeding?

Er bestaan verschillen tussen welke idealen ouders nastreven in hun opvoeding en hoe zij daarnaar handelen. Of de verschillen in opvoedgedrag te verklaren zijn door cultuurverschillen is te beantwoorden met onderzoek naar sensitiviteit. Uit onderzoek blijkt dat Surinaamse en Turkse moeders minder sensitief zijn dan autochtoon-Nederlandse moeders. Echter blijkt uit onderzoek waarop moeders ingedeeld worden op sociaaleconomische status dit verschil er niet te zijn. Dus cultuur of etniciteit heeft geen invloed op de mate van sensitiviteit, maar meer de sociaaleconomische status, waarbij gezinnen die lager op de maatschappijladder staan ook vaker te kampen hebben met opvoedingsproblemen. 

Hoe kan het dat er meer probleemgedrag voorkomt bij migrantengezinnen?

Migrantengezinnen hebben vaker gezondheidsproblemen, vertonen meer gedragsproblemen en komen vaker in aanraking met justitie en criminaliteit. De vraag die hierbij gesteld kan worden, is of probleemgedrag onder migrantenkinderen te herleiden is naar cultuur of etniciteit. Er is weinig onderzoek gedaan naar opvoeding en gedrag binnen migrantengezinnen. Het onderzoek dat is verricht legt de nadruk op de grotere migrantengroepen en maken een expliciete tweedeling tussen autochtoon-Nederlands vs. migrant. De onderzoeken laten geen consistente uitkomsten zien over een mogelijk verschil in probleemgedrag tussen culturen. Om goed onderzoek naar deze verschillen uit te kunnen voeren, moet er rekening gehouden worden met verschillende factoren, zoals de validiteit van meetinstrumenten. Het is afhankelijk van cultuur en etniciteit wat wordt ervaren als druk of als probleemgedrag. Daarnaast wordt er onvoldoende rekening gehouden met mogelijke verklarende factoren in de relatie tussen etniciteit en probleemgedrag. In plaats van dat de oorzaak bij de cultuur wordt gezocht, kan de oorzaak ook liggen bij kenmerken van de persoon, zoals dat de migratie voor veel stress heeft gezorgd of het balanceren tussen gedrag thuis en op school door de verschillende verwachtingen die worden gesteld. Migrantenkinderen hebben in de basis al meer risicofactoren dan autochtone kinderen. De belangrijkste algemene risicofactor in de opvoedingsomgeving van migranten jeugd betreffen de lage sociale positie van hun ouders, de achterstandswijken waarin zij opgroeien, weinig speelruimte, een onveilige buurt en het sociale netwerk. Specifieke risicofactoren zijn bijvoorbeeld migratiestress, acculturatieconflicten en een pedagogische mismatch die zich kan voordoen op verschillende terreinen. Hoe meer risicofactoren kinderen hebben, hoe grotere kans zij hebben op psychosociale problemen.

Preventie en interventie: cultuursensitief of is dit niet nodig?

Nu de risicofactoren in het ontstaan van probleemgedrag bekend zijn, is de vraag of pedagogische preventie en interventie dan ook cultuursensitief moeten zijn. Het aantal migrantenouders die gebruik maakt van hulpverlening in de opvoeding is gelijk aan het aantal autochtoon-Nederlandse ouders. Hoewel Turkse en Marokkaanse gezinnen de meeste problemen ervaren, doen zij relatief weinig beroep op opvoedingsondersteuning. Het kan zijn dat migrantenouders een andere probleemperceptie hebben dan autochtone ouders en daardoor bepaald gedrag niet als probleem bestempelen. Of dat ze te weinig vertrouwen hebben in de opvoedingsondersteuning. Daarnaast sluit het bestaande aanbod onvoldoende aan bij de wensen en behoeften van niet-westerse migranten. Voor migranten is het daardoor ook lastig om zelfstandig hulp te zoeken vanwege praktische belemmeringen. Als ze dan terecht zijn gekomen bij de hulpverlening krijgen ze nog niet de juiste preventie- en interventieprogramma's, omdat deze niet toegerust zijn op culturele diversiteit. Er is onvoldoende aandacht voor vroegtijdig herkennen van problemen bij migrantenjongeren. Deze situatie draagt bij aan de oververtegenwoordiging van migrantenjongeren in de niet-vrijwillige, zwaardere hulpverlening, waaronder ook de justitiële keten. 

Wanneer het hulpverleningssysteem verbeterd wordt en de toegankelijkheid van instellingen onderdeel vormt van een breder interculturalisatieproces, kan de hulpverlening pas slagen. Er moet meer rekening gehouden worden met de etnische-culturele diversiteit. Om de bereikbaarheid van migrantengezinnen te vergroten, zou een verbreding van de behandeling een optie kunnen zijn. Een bredere aanpak van de problematiek binnen het gezin vergroot de kans op toelating binnen het gezin en langdurige effectiviteit van opvoedingsondersteuning. 

De meeste onderzoeken naar opvoeding zijn uitgevoerd in westerse culturen, waardoor het niet altijd te generaliseren is naar andere culturen. Dit veld van pedagogiek wordt de interculturele pedagogiek genoemd. In Nederland zijn er vier grote migrantengroepen: Marokkaanse, Turkse, Surinaamse-Creoolse en Chinese migranten. 

Wanneer wordt er gebruik gemaakt van de kinderopvang?

De hoeveelheid kinderen die naar een vorm van kinderopvang gaat, is de laatste jaren sterk toegenomen. Dit gaat gepaard met het feit dat meer moeders buitenhuis zijn gaan werken, waardoor er crèches werden opgericht vanaf 1960-1970. Pas in 1989 werd de Stimuleringsregel Kinderopvang ingesteld, waarbij er meer geld beschikbaar kwam voor kinderopvang. Vanaf dit moment groeide het aantal kinderen dat naar de opvang ging aanzienlijk: van 40.000 kinderen in eind jaren tachtig naar 200.000 in 2000. Door beperking van kinderopvangtoeslag voor ouders was er in 2015 een daling van het aantal kinderen. Nu de focus is verlegd naar de kwaliteit van kinderopvangen is er inmiddels weer een stijging zichtbaar. Kinderen van nul tot vier gaan gemiddeld 20 uur per week naar een kinderdagverblijf. Dit aantal verlaagt wanneer de kinderen naar school gaan. Het aantal uren dat Nederlandse kinderen naar de opvang gaan, is een van de laagste van Europa. Dit kan verklaard worden door de arbeidsparticipatie van moeders en vaders en de lengte van het ouderschapsverlof in de verschillende landen. Moeders in Nederland werken vaak in deeltijd, waardoor ze meer voor hun kind kunnen zorgen. In Nederland ligt de keuze voor kinderopvang bij de ouders zelf. Dit is in tegenstelling tot Scandinavische landen waarbij de kinderopvang gesubsidieerd wordt door de overheid en daardoor alle gezinnen toegang hebben tot opvang van hoge kwaliteit tegen zeer lage kosten. 

Is de kinderopvang goed of slecht?

Er is nog geen eenduidig antwoord of de kinderopvang goed of slecht is voor kinderen. Dit is afhankelijk van de onderzoeksvraag die wordt gesteld en welke steekproef wordt onderzocht. Daarnaast zijn er drie dimensies van kinderopvang te onderscheiden:

1. Het type opvang.
2. De kwaliteit van de opvang.
3. De kwantiteit van de opvang.

De verschillen in onderzoeksresultaten worden voor een groot deel veroorzaakt doordat deze dimensies van kinderopvang los van elkaar bestudeerd worden.

Welke typen kinderopvang zijn er?

Kinderopvang kan onderverdeeld worden in kindercentra, zoals kinderdagverblijven en peuterspeelzalen, en opvang in thuisomgeving, genaamd gastouderopvang. Daarnaast zijn er informele vormen van opvang, zoals oppassen door familie of vrienden. Kinderdagverblijven bestaan uit meerdere groepen kinderen van maximaal zestien kinderen. De leidster-kindratio geeft aan hoeveel kinderen een pedagogisch medewerker mag begeleiden per leeftijdscategorie. Een horizontale groep bestaat uit leeftijdsgenoten en een verticale groep bestaat uit verschillende leeftijden binnen de groep. Elke groep heeft een gestructureerd dagprogramma met vaste dagelijkse routines. 

Gastouderopvang heeft kleinere groepen dan kinderdagopvang, deze groepen kennen een maximum van vijf kinderen. Hierbij verschilt het ook sterk per gastouder of er een gestructureerd dagprogramma is. In Nederland is gastouderopvang de minst gebruikte vorm van opvang. Welke vorm van opvang de ouders kiezen is afhankelijk van de financiering door de overheid. 

Wat zijn de effecten van type kinderopvang op de ontwikkeling van kinderen?

Wanneer jonge kinderen (van 0 tot 2 jaar) worden vergeleken met oudere kinderen (van 2 tot 4 jaar) is te zien dat jonge kinderen die naar het kinderdagverblijf gaan betere cognitieve vaardigheden hebben. Andere onderzoeken laten ook duidelijk zien dat opvang in kindercentra positieve effecten heeft op de cognitieve ontwikkelen van jonge kinderen. Voor oudere kinderen werd dit verschil alleen nog maar meer versterkt: hoe meer uren opvang in kindcentra, hoe hogere cognitieve en taalvaardigheden en hogere lees- en rekenscores. Dit is te verklaren doordat in de kinderopvang meer aandacht is voor instructie, communicatie en leermogelijkheden door middel van een vastgesteld programma. De effecten op sociale vaardigheden zijn minder vanzelfsprekend. Onderzoek uit Amerika stelt dat jonge kinderen in kindercentra lagere sociale vaardigheden hebben en oudere kinderen betere sociale vaardigheden dan leeftijdsgenoten die thuisbleven. Uit onderzoek van Nederland blijkt dat kinderen in een gastouderopvang een beter welbevinden hebben dan kinderen op kinderdagverblijven. Kinderen die naar de opvang gaan ervaren stress, omdat ze in een nieuwe omgeving terecht komen en gescheiden worden van de ouders. Een kinderopvang van lagere kwaliteit is gerelateerd aan hogere niveaus van het stresshormoon cortisol. Jonge kinderen ervaren de meeste stress vergeleken met leeftijdsgenoten die geen gebruik maken van de opvang of oudere kinderen in de opvang. De stressniveaus van kinderen in gastouderverblijven was ook lager dan van kinderen in kinderdagverblijven.

Hoe is de kwaliteit van kinderopvang te beoordelen?

De twee belangrijkste indicaties van kwaliteit zijn de structurele kenmerken en de proceskenmerken. 

Wat zijn structurele kenmerken van kwaliteit?

Er moet worden voldaan aan de randvoorwaarden van kwaliteit: de groepsgrootte, leidster-kindratio en opleiding van de pedagogisch medewerker. In Nederland mogen er niet meer dan zestien kinderen in een groep zitten en niet meer dan twaalf bij een babygroep (kinderen onder de 1 jaar). Er mogen niet te veel kinderen per pedagogisch medewerker zijn. Ten slotte mogen alleen voldoende geschoolde pedagogisch medewerkers in de kinderopvang werken. Daarnaast behoren verder nog het pedagogisch beleid van de kinderopvangorganisatie, de ruimte, de inrichting en materialen van het kindercentrum, het dagelijkse programma en de arbeidsvoorwaarden voor pedagogische medewerkers tot de structurele kenmerken. 

Wat zijn proceskenmerken van kwaliteit?

Proceskenmerken zijn de factoren die van invloed zijn op de pedagogische processen en interacties in de dagelijkse praktijk van de kinderopvang. Dit betreft de interacties van kinderen met de pedagogisch medewerkers en de interacties van kinderen met hun leeftijdsgenoten. Deze interacties worden proximale processen genoemd. Deze processen worden voor een belangrijk deel bepaald door de kwaliteit van interactie van de pedagogisch medewerker. Er zijn een aantal kernvaardigheden waar pedagogisch medewerkers aan moeten voldoen om deze interacties in goede banen te leiden:

• Emotionele steun en warmte (ook wel responsiviteit of ondersteunende aanwezigheid genoemd): verwijst naar de sensitieve reacties op de signalen van het kind. 
• Respect voor autonomie: kinderen de kans geven om dingen te proberen, kinderen mogen dingen zelf doen, ruimte geven aan de kinderen.
• Structureren en grenzen stellen (ook wel controle genoemd): aangeven wat er van de kinderen verwacht wordt en zorgen dat ze zich aan de gestelde regels houden. 
• Praten en uitleggen: de vaardigheid om zowel de frequentie, vorm als inhoud van de interacties af te stemmen op de leeftijd en het begrip van de kinderen.
• Ontwikkelingsstimulering: het stimuleren van de taalontwikkeling, de motorische, cognitieve en creatieve ontwikkeling van kinderen. 
• Begeleiden van interacties tussen kinderen: het in goede banen leiden van de interacties tussen de kinderen.

Deze vaardigheden vormen de kern van de proceskwaliteit.

Wat is het effect van kwaliteit van kinderopvang op de ontwikkeling van kinderen?

Het meeste onderzoek naar de kwaliteit van kinderopvang is gedaan door de proceskwaliteit te meten. Een hogere kwaliteit van de opvang, waarbij de pedagogisch medewerkers hun gedrag afstemmen op de behoeften en signalen van het kind, is gerelateerd aan betere uitkomsten op het gebied van taalontwikkeling, schoolse vaardigheden en sociale vaardigheden. Verder is hogere kwaliteit van opvang gerelateerd aan minder gedragsproblemen en minder negatieve interacties met leeftijdgenoten. Deze onderzoeken zijn voornamelijk in de Verenigde Staten uitgevoerd, maar vergelijkbare resultaten worden overal ter wereld gevonden. Ook in Nederland is gevonden dat een hogere kwaliteit van kinderopvang verband houdt met een hoger welbevinden en minder probleemgedrag. 

Bij onderzoek naar de kwaliteit van kinderopvang kan ook de structurele kwaliteit gemeten worden, waarbij leidster-kindratio en de opleiding van de pedagogisch medewerker vaak worden gebruikt als indicator. Uit onderzoek blijkt dat een lagere ratio (minder kinderen per pedagogisch medewerker) is gerelateerd aan zowel hogere kwaliteit als betere kind uitkomsten. De effecten van het niveau van opleiding van de pedagogisch medewerker laten geen eenduidige resultaten zien. Wel werd gevonden dat pedagogisch medewerkers die in een autoritatieve opvoedstijl geloven meer responsief waren naar de kinderen toe. De wisselende resultaten geven weer dat structurele kenmerken een minder goede indicatie geven van kwaliteit dan proceskenmerken. 

Hoe kan de kwantiteit van kinderopvang beoordeeld worden?

De kwantiteit van kinderopvang bestaat uit de verschillende onderdelen, waaronder het aantal uren die kinderen doorbrengen in de kinderopvang. Daarnaast kan de hoeveelheid opvang worden aangegeven door de leeftijd waarop het kind voor het eerst naar de kinderopvang ging. 

Wat zijn de effecten van kwantiteit van kinderopvang op de ontwikkeling van kinderen?

Er is geen verband tussen de kinderopvang en de kwaliteit van gehechtheid. Onderzoek toonde wel aan dat een combinatie van veel uren in de opvang en een minder sensitieve moeder kan leiden tot een minder veilige hechting. Kinderen die meer tijd doorbrengen in de kinderopvang laten meer gedragsproblemen zien. Voor kinderen uit achterstandsgezinnen hebben meer uren kinderopvang juist een positief effect, deze kinderen lieten minder gedragsproblemen zien. Meer tijd doorbrengen in de opvang zorgt niet direct voor een betere of minder goede cognitieve ontwikkeling. Hoe meer jaren en hoe meer uren kinderen gebruik maken van de kinderopvang, hoe beter de schoolse vaardigheden (dit geldt voor kinderen van 2 tot 4 jaar). Echter hebben deze kinderen mindere goede sociaal emotionele ontwikkeling. 

Type, kwaliteit of kwantiteit?

Kinderen die meer uren doorbrengen in de opvang (kwantiteit) hebben kans op een minder goede ontwikkeling, vooral baby's en jonge kinderen. Opvang in kinderdagverblijven (type) wordt geassocieerd met verbeterde taal en cognitie, maar minder goede sociale vaardigheden en hogere stressniveaus, ook hierbij komen minder positieve effecten meer voor bij jonge kinderen. Goede kwaliteit van kinderopvang is gerelateerd aan positieve uitkomsten voor het kind. Bij deze conclusies kunnen twee kanttekeningen gemaakt worden:

1. De kwaliteit, kwantiteit en type opvang zijn in het dagelijks leven niet los van elkaar te zien en zijn afhankelijk van gezins- en kindkenmerken.
2. De invloed van de opvoeding die het kind thuis ontvangt mist in deze resultaten. 

Kinderen uit gezinnen met hogere sociaaleconomische status gaan vaker naar kinderdagverblijven, naar opvangcentra van betere kwaliteit en brengen daar meer uren door. Dit selectie-effect laat zien dat een specifieke selectie van gezinnen kiest voor kinderopvang, namelijk gezinnen met een hoog gezinsinkomen, moeders die veel werken, gezinnen met een hoger opleidingsniveau en gezinnen die meer stimulerende interacties met hun kinderen hebben. De kinderen van deze gezinnen zijn oververtegenwoordigd in de kinderopvang, waardoor er een vertekend beeld kan ontstaan van de effecten van kinderopvang op de ontwikkeling van kinderen. Uit onderzoeken blijkt dat kinderen uit gezinnen met lagere sociaaleconomische status meer baat hebben bij opvang in kindercentra dan kinderen uit andere gezinnen. De effecten van kinderopvang zijn naar sociaaleconomische status ook afhankelijk van de kenmerken van het kind, zoals dat kinderen met een moeilijk temperament meer beïnvloed worden door de kwaliteit van kinderopvang (zowel positief als negatief). Deze individuele verschillen in ontvankelijkheid worden differential susceptibility genoemd. De kwaliteit van opvoeding die kinderen thuis krijgen, is de belangrijkste factor in het verklaren van verschillen in de ontwikkeling van kinderen.

Er is nog geen eenduidig antwoord of de kinderopvang goed of slecht is voor kinderen. Dit is afhankelijk van de onderzoeksvraag die wordt gesteld en welke steekproef wordt onderzocht

De Amerikaanse psychologe Judith Harris stelt dat het niet de ouders zijn die het gedrag en de persoonlijkheid van het kind bepalen, maar de leeftijdgenoten. Deze stelling leidde tot meer onderzoek naar de invloed van genen, opvoeding en leeftijdgenoten op de ontwikkeling van kinderen en adolescenten. Naast de personen in het gezin, vormen leeftijdgenoten een belangrijke bron van steun, acceptatie en advies. Leeftijdgenoten zijn, net als ouders, sociale rolmodellen. In tegenstelling tot ouders zijn leeftijdgenoten gelijken, zowel in leeftijd als in vaardigheden, mogelijkheden, doelen en problemen. Met name in de adolescentie is de rol van leeftijdgenoten belangrijk voor de ontwikkeling van het kind. In deze levensfase zullen zij meer steunen op het advies van leeftijdgenoten dan het advies van hun ouders. 

Welke groepsrelaties zijn te onderscheiden?

Er bestaat een universele behoefte om ergens bij te horen, om gewaardeerd te worden en om geaccepteerd te worden. Elk kind heeft zijn eigen sociale positie in groepen leeftijdgenoten, dit wordt hun sociale status genoemd: de relatie tussen het kind en de groep leeftijdgenoten. De sociale status is geen wederzijdse relatie, maar alleen het perspectief van de groep. Sociale status kan gemeten worden door de sociometrische methode,  hierbij moeten kinderen voor elke klasgenoot aangeven hoe leuk ze hun klasgenoot vinden. Daarnaast heb je de nominatiemethode, waarbij kinderen de vraag wordt gesteld: Wie vind je het meest leuk? en Wie vind je het minst leuk? Deze nominaties kunnen ingedeeld worden op sociometrische status, waarbij vier verschillende typen status onderscheiden kunnen worden:

• Populair: veel nominaties van meest leuk en weinig nominaties van minst leuk.
• Afgewezen: veel nominaties van minst leuk en weinig nominaties van meest leuk.
• Genegeerd: weinig nominaties op beide vragen.
• Controversieel: veel nominaties op beide vragen.

Sociometrische status is redelijk stabiel door de jaren heen. Een kanttekening bij deze indeling is dat populaire kinderen niet per se leuk gevonden worden door hun leeftijdgenoten. Het construct populariteit moet daarom gemeten worden met de vraag wie populair is en wie niet. Zo wordt niet de persoonlijke voorkeur gemeten, maar iemand zijn reputatie. Het verschil tussen de twee manieren van meten, is dat sociometrische populariteit geassocieerd wordt met prosociaal gedrag, terwijl populariteit op basis van reputatie met zowel prosociaal als antisociaal gedrag wordt geassocieerd. 

Hoe wordt sociale status bepaald?

Per statustype zijn er bepaalde gedragskenmerken te beschrijven die doorgaans van toepassing zijn. Kinderen die geaccepteerd en leuk gevonden worden door hun leeftijdgenoten (sociometrisch populair) zijn sociaal vaardig, vriendelijk, sensitief, coöperatief en behulpzaam. Kinderen die gezien worden als populair combineren deze prosociale gedragingen met agressief gedrag en het uitdagen van gezag, waardoor ze vaak ruzie hebben. Hierdoor worden deze kinderen gezien als 'cool'. De afgewezen kinderen worden niet leuk gevonden door leeftijdgenoten, omdat ze vaak agressief en storend gedrag vertonen. Ze hebben een gebrek aan sociale vaardigheden, waardoor samen spelen moeilijk is. Er zijn ook afgewezen kinderen die heel verlegen, teruggetrokken, passief in de groep en sociaal onhandig zijn. Ten slotte zijn er afgewezen kinderen die worden afgewezen zonder duidelijke reden. Deze persoon valt buiten de normen die zijn gesteld binnen de groep. Volgens het persoon-groep-dissimilariteitmodel is de sociale consequentie van negatief gedrag, zoals agressie, afhankelijk van de mate waarin een persoon met zijn gedrag afwijkt van de andere groepsleden. In een groep waar veel agressie voorkomt, zullen agressieve kinderen hierop niet beoordeeld worden in hun sociale status. Sociale status is dus afhankelijk van een complex samenspel van individuele kenmerken en groepskenmerken. 

Wat zijn de gevolgen van sociale status?

Afgewezen worden door leeftijdgenoten staat lijnrecht tegenover de universele behoefte om erbij te horen en geaccepteerd te worden. Eenzaamheid is een van de belangrijkste gevolgen van afwijzing. Daarnaast zijn de effecten van sociale afwijzing te zien in het brein, brengt het slechtere schoolprestaties met zich mee, blijven kinderen meer thuis en hebben kinderen een hoger risico op depressie op latere leeftijd. De reactief-agressieve kinderen hebben een grote kans op aan te sluiten bij 'foute vrienden', vroegtijdig schoolverlaten en later crimineel gedrag. De kinderen die worden afgewezen hebben vaak ook een tekort aan sociale contacten, waardoor de mogelijkheid om sociale vaardigheden, coöperatieve strategieën of conflicthantering te leren klein is. Er is sprake van een transactionele relatie: een negatieve spiraal waarin afwijzing en conflicten met leeftijdgenoten elkaar in stand houden. Ten slotte lopen afgewezen kinderen een verhoogd risico om gepest te worden, omdat ze weinig weerstand geven en daardoor een gemakkelijk slachtoffer zijn. Afgewezen kinderen die reactief-agressief gedrag vertonen hebben een verhoogde kans om zelf te gaan pesten, om hun positie in hun groep te veranderen. Kinderen die geaccepteerd worden in de groep hebben de beste ontwikkelingsuitkomsten.

Wat is de definitie van vriendschappen?

Afwijzing betekent niet direct dat iemand geen vriendschappen heeft. Een vriendschap is een intieme relatie tussen twee of meerdere leeftijdgenoten die zich kenmerkt door wederkerigheid en betrokkenheid. Vrienden zien elkaar als gelijken en bieden elkaar steun, affectie, intimiteit en hulp. In de adolescentie is vriendschap het meest ontwikkeld ten opzichte van eerdere leeftijdsfasen. In de jonge jaren ligt de focus op het samen spelen en instrumenteel helpen van elkaar. Later in de ontwikkeling gaat het vooral om gelijke waarden en normen, gedeelde interesses en het delen van persoonlijke zaken. Hoe ouder kinderen worden, hoe intiemer de vriendschapsrelatie wordt. Een vriendschap kan pas ontstaan wanneer kinderen in staat zijn zichzelf te verplaatsen in een ander. Vriendschap is een reciproque relatie: een relatie die van twee kanten komt en waarin beide personen een gelijk aandeel hebben. 

Hoe wordt vriendschap gemeten?

Vriendschappen worden voornamelijk op school gevormd, waardoor het meeste onderzoek zich ook op deze relaties focust. Vriendschap kan gemeten worden door kinderen te vragen wie hun beste vrienden zijn. Wanneer beide kinderen elkaar hebben genomineerd, is er sprake van een reciproque vriendschap. De meeste kinderen hebben minstens één beste vriend, vaak van dezelfde sekse en leeftijd. Echter hebben kinderen ook vriendschappen buiten school, zoals op de sportclub of in de buurt. Onderzoek moet zich dus niet beperken tot alleen de vriendschappen op school, omdat dit een vertekend beeld geeft. Onderzoek laat zien dat vriendschappen tot de leeftijd van tien jaar redelijk stabiel zijn, terwijl daarna slechts de helft van de vriendschappen een schooljaar of langer standhoudt. 

Hoe ontstaan vriendschappen?

Vriendschappen bestaan vaak uit gelijken, kinderen van dezelfde sekse en leeftijd, waardoor zij elkaar goed kunnen begrijpen. Daarnaast hebben vrienden ook overeenkomsten in hun gedrag. Deze overeenkomsten kunnen verklaard worden door selectie en invloed. Selectie verwijst naar het meest voor de hand liggende fenomeen dat vrienden elkaar uitkiezen op basis van overeenkomsten. Invloed verwijst naar het proces waarbij personen de gedragingen en meningen van hun vrienden gaan overnemen, wat vervolgens resulteert in homogeniteit. Deze twee processen kunnen naast elkaar bestaan en hoeven elkaar niet uit te sluiten. Beide processen hebben een rol in het ontstaan en de ontwikkeling van vriendschappen en tal van verschillende soorten gedragingen. 

Vriendschappen als risicofactor of beschermende factor?

Of en in welke mate vriendschappen gevolgen hebben voor de ontwikkeling van kinderen en adolescenten is van verschillende factoren afhankelijk, zoals de duur van de vriendschap, de kwaliteit van de vriendschap en van kenmerken van de vriend zelf. Een kwalitatief goede en positieve vriendschap is gerelateerd aan minder eenzaamheid en depressie, maar kan tegelijkertijd ook leiden tot internaliserende problemen (wanneer er in de vriendschap veel over negativiteit gepraat wordt) en negatieve gedragsuitkomsten (wanneer vrienden elkaar beïnvloeden in het gedrag). Als voorbeeld, middelengebruik kan ontstaan door invloeden van 'foute vrienden', maar ook andersom kan middelengebruik juist ten grondslag liggen aan het selecteren van 'foute vrienden'. 

Vriendschap kan ook gezien worden als buffer of als accelerator in de relatie tussen sociale problemen en gedragsproblemen. De beschermende vriendschapshypothese stelt dat het hebben van een beste vriend beschermt tegen de negatieve effecten van gepest worden. De beschermende factor van vriendschap brengt ook een risico met zich mee: kinderen die bevriend zijn met iemand die gepest wordt, hebben zelf ook een grotere kans om gepest te worden. Onderzoek naar sociale isolatie laat zien dat sociale isolatie alleen leidt tot internaliserende en externaliserende problemen voor kinderen zonder beste vriend. Kinderen die geen beste vriend hebben, voelen zich vaker eenzaam en hebben een grotere kans op het ontwikkelen van internaliserende problemen en sociale problemen. Een vriendschap heeft dus een positief effect op de ontwikkeling, maar dit effect kan omslaan naar negatief wanneer de vriendschap zich kenmerkt door slechte kwaliteit of bestaat uit 'foute vrienden'. 

Wat is het verschil in sekse in relaties met leeftijdgenoten?

Jongens en meisjes zoeken hetzelfde in een vriendschap, maar beschrijven hun vrienden anders. Meisjes lijken meer aan vriendschap te hechten dan jongens en hun vriendschap wordt gekenmerkt door intimiteit, zorgzaamheid, emotionele steun en hulp. De vriendschappen van meisjes brengt zo meer stress mee, wat kan leiden tot internaliserende problemen als er veel over negativiteit gepraat wordt. Jongens beschrijven hun vriendschappen aan de hand van fysieke prestaties, gedeelde interesses en schoolprestaties. Jongens lijken meer waarde te hechten aan sociale status dan meisjes doen, ze willen een dominante positie binnen de groep.

Welke rol spelen de ouders in relaties met leeftijdgenoten?

In de adolescentie kunnen ouders maar weinig invloed uitoefenen op de relatie tussen hun kind en leeftijdgenoten, omdat zij het kind meer autonomie geven en omdat kinderen vaak buitenshuis omgaan met leeftijdgenoten zonder toezicht van volwassenen. Ouders kunnen in een tweestrijd terechtkomen: aan de ene kant willen ze hun kind zelfstandigheid geven, maar aan de andere kant willen ze het kind beschermen tegen eventuele negatieve invloeden van leeftijdgenoten. Ouders kunnen de relaties met leeftijdgenoten indirect beïnvloeden. Kinderen van ouders met een autoritatieve opvoedstijl hebben een grote kans op positieve relaties met leeftijdgenoten, terwijl kinderen van ouders met een autoritaire of permissieve opvoedstijl sterker aangetrokken worden tot delinquente leeftijdgenoten en meer kans hebben op negatieve gedragsbeïnvloeding. Het monitoren door ouders heeft niet altijd de gewenste effecten op het gedrag van de adolescent. 

Ouders kunnen ook op een directe manier invloed uitoefenen op de relaties met leeftijdgenoten. De gedragingen van ouders die hierop zijn gericht noemen we relatiemanagement. Voorbeelden zijn sturen van verwachtingen van vriendschappen, het steunen van bepaalde vriendschappen, het verbieden van contact met vrienden of neutraliteit, waarbij ouders hun adolescenten zelf laten bepalen met wie ze omgaan. Deze gedragingen van ouders variëren met het type leeftijdgenoten waar de adolescent mee omgaat en het gedrag van de adolescent zelf. Ouders zullen meer controle uitoefenen wanneer de adolescent probleemgedrag laat zien en omgaat met delinquente vrienden. Acceptatie en steun door ouders kunnen de afwijzing door leeftijdgenoten niet compenseren. Echter laat onderzoek wel zien dat adolescenten met veel conflicten in hun vriendschappen minder depressieve klachten hebben wanneer de ouder-kindrelatie gekenmerkt werd door veel steun, dus ouders kunnen wel deels vriendschappen compenseren. 

De Amerikaanse psychologe Judith Harris stelt dat het niet de ouders zijn die het gedrag en de persoonlijkheid van het kind bepalen, maar de leeftijdgenoten. Deze stelling leidde tot meer onderzoek naar de invloed van genen, opvoeding en leeftijdgenoten op de ontwikkeling van kinderen en adolescenten. Naast de personen in het gezin, vormen leeftijdgenoten een belangrijke bron van steun, acceptatie en advies. Leeftijdgenoten zijn, net als ouders, sociale rolmodellen. In tegenstelling tot ouders zijn leeftijdgenoten gelijken, zowel in leeftijd als in vaardigheden, mogelijkheden, doelen en problemen. Met name in de adolescentie is de rol van leeftijdgenoten belangrijk voor de ontwikkeling van het kind. In deze levensfase zullen zij meer steunen op het advies van leeftijdgenoten dan het advies van hun ouders.