Recht: aard, functies en bronnen - Universiteit Utrecht

HC1 Recht: aard, functies en bronnen 

Functies van het recht 

• Het scheppen van sociale orde (rechtszekerheid) 

• Rechtszekerheidsbeginsel: burgers moeten weten waar ze aan toe zijn. De regels moeten helder zijn, kenbaar > mensen weten wat ze van elkaar kunnen verwachten en hoe ze zich in de samenleving moeten gedragen.  

• In het recht is sprake van grote rechtszekerheid als je een goed geformuleerde regel hebt. Er zijn ook wetten met lage rechtszekerheid, heeft een functie: 

• Kunnen inspringen op maatschappelijke ontwikkelingen (zoals Corona, er moet verandering kunnen plaatsvinden); 

• Lastig om de balans van rechtszekerheid te vinden. Overheid wil flexibel blijven, maar ook duidelijkheid bieden. 

• Gebrek aan rechtszekerheid > sociale orde in de samenleving kan op termijn onder druk komen te staan. 

• Het bevorderen van vreedzame conflictbeslechting (denk aan het strafrecht) 

• Zorgen dat mensen niet zelfstandig de keuze maken om wraak te nemen. 

• Individuele ontplooiing van burgers 

• Door ons systeem van rechtsregels krijgen mensen de mogelijkheid hun talenten te ontwikkelen, hun vrijheden uit te kunnen oefenen. 

• Klassieke vrijheidsrechten: godsdienst, meningsuiting; vrijheden die ons toekomen als burgers > burgers kunnen zich ontplooien als zelfstandige en mondige burgers. 

• Overheid moet dit faciliteren en de ruimte bieden. Ook de zwakken in de samenleving moeten zich kunnen ontplooien > sociale grondrechten. 

• Sociale grondrechten: grondrechten waarin een verplichting aan de overheid is opgelegd. Deze moet bepaalde zaken garanderen (zaken die belangrijk zijn voor de ontwikkeling als mens). 

• Rechtvaardige verdeling van diensten en goederen 

• Zwakkeren verdienen extra ondersteuning. De lasten van de samenleving moeten door de sterkste schouders gedragen worden. 

• Het kanaliseren van sociale verandering 

• Maatschappelijke veranderingen vinden hierdoor heel langzaam en weloverwogen plaats. 

• Voordeel: maatschappelijke veranderingen zijn aanleiding voor verandering in het recht. Het besluitvormingsproces is weloverwogen, maar ook traag. Er zal niet vaak niet goed doordacht gehandeld worden > niet snel een foute keuze wat schade aan kan richten. 

• Nadeel: doordat het proces van verandering via het recht zo traag is, zie je dat wanneer de wet is aangepast, de maatschappelijke ontwikkelingen inmiddels alweer veel verder zijn waardoor de wet al een stuk achterloopt. 

Trias politica 

• Wetgevende macht 

• Maakt wetten en regels; 

• Bestuur (uitvoerende macht) 

• Wie voert de wetten en regels uit? Denk aan Belastingdienst, Justitie; 

• Rechtsprekende macht 

• Beslist hoe de regels toegepast moeten worden; 

Drie gescheiden machten waardoor de macht verspreid is > misbruik van gezag neemt af. Zo strikt als de scheiding oorspronkelijk was, is niet meer te zien. Het zijn geen totaal gescheiden werelden meer: 

• Parlementsleden (wetgevende macht) kunnen direct/indirect invloed uitoefenen op de rechtsprekende macht.  

• Voorbeeld Geert Wilders 

• Rechters doen meer dan alleen regels toepassen. 

• Sommige regels zijn onduidelijk geformuleerd. De rechter kan medewetgever worden doordat het recht zich ontwikkeld wanneer de rechter het recht gebruikt. Formuleringen worden dan a.h.w. duidelijk. 

• OM heeft rechtsprekende taak gekregen. 

Filmpje: OM moet mogelijkheid krijgen om zelf (zonder bemoeienis rechter) strafzaken af te doen. Reden: efficiëntie > zaak voor de rechter brengen kost veel geld en mankracht. Ondertussen wordt ongeveer de helft van de strafzaken in Nederland door het OM gedaan. Er is een verschuiving zichtbaar van lichtere zaken naar steeds zwaardere zaken. Nu met Corona lopen er meer zaken achter > nog meer zaken naar het OM. 

• Kritiek: OM als vervolgende instantie, maar ook de instantie die recht moet spreken > is dit te verenigen?  

• Er moet gezocht worden naar een haalbaar systeem: je kan verdachten niet te lang laten wachten. 

Jongerenrechtbank: https://www.youtube.com/watch?v=OPaJH3Dz-I4 

• Voorbeeld nieuwe ontwikkeling. Jongerenrechtbank: overtredingen die binnen een schoolsituatie plaatsvinden, worden door de klasgenoten zelf (onder begeleiding) als rechtszaak afgewikkeld en een passende sanctie vaststellen. 

Soorten regels 

• Gedragsnormen 

• Voorbeeld artikel 302: combinatie gedrags- en sanctienorm. Mishandeling is geconcretiseerd. Straf is ook vermeld. 

• Sanctienormen 

• Voorbeeld artikel 300: er staat alleen wat de straf is. Mishandeling wordt niet geconcretiseerd. 

• Bevoegdheidsverlenende normen 

Terminologie 

• Positief recht: vastgesteld of erkend recht in een bepaalde gemeenschap, dus: contextafhankelijk. 

• Bijv. De regels die op dit moment in Nederland gelden. Contextafhankelijk: in de landen om ons heen zijn regels anders (bijv. Met abortus). 

• Tijd: zoals vrouwenkiesrecht. 

• Gelding: verbindend voor bepaalde groep personen.  

• Regels zijn afdwingbaar. Regels kunnen gehandhaafd worden. 

• Effectiviteit: tweeledig (wordt een regel gehandhaafd, heeft de regel het beoogde effect). 

• Wordt er uitvoering gegeven aan die regel? 

• Heeft de regel het beoogde effect? 

• Onderzoek hiernaar gebeurt steeds meer. Wordt het doel van de regel bereikt? 

• Studievraag: handhaving kan strenger, beoogde effect is (gedeeltelijk) aanwezig. 

• Objectief recht: ‘het’ recht 

• Geheel aan rechtsregels in een land 

• Hierin worden bevoegdheden toegekend aan personen 

• Subjectieve rechten: ‘mijn’ rechten (en plichten) 

• Grondrechten zijn niet absoluut 

• Beperkingen zijn mogelijk 

• Er is geen hiërarchie 

• Dwingend recht: regels waar betrokkenen niet vanaf mogen wijken 

• Aanvullend recht 

• Onderscheid: aanvullend recht kom je met name tegen bij het Verbintenissenrecht (sluiten van overeenkomsten). Je kan zelf invulling geven aan afspraken. Bij dwingend recht mag het maar op één (vastgestelde) manier. 

• Partijen zijn bevoegd een eigen regeling vast te stellen, bijvoorbeeld door een overeenkomst te sluiten. 

• Formeel recht: primair procesrecht, regels die bepalen hoe het materiële recht moet worden gehandhaafd. 

• Hoe een strafproces inhoudelijk vorm moet krijgen, hoe het recht moet worden toegepast. 

• Materieel recht: inhoud van rechten, plichten en bevoegdheden. 

• Inhoud rechten, plichten en bevoegdheden 

• Privaatrecht:  

• Burgerlijk Wetboek – primair materieel 

Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering – primair formeel 

• Strafrecht: 

• Wetboek van Strafrecht (primair materieel) 

• Wetboek van Strafvordering (primair formeel) 

Rechtsgebieden 

• Publiekrecht: verhouding tussen overheidsorganen onderling óf verhouding overheid-burgers (verhouding=verticaal) 

• Staatsrecht  

• Bestuursrecht 

• Strafrecht 

• Privaatrecht: verhouding tussen burgers onderling (kunnen ook private partijen/organisaties zijn) (verhouding is primair burgers onderling > horizontaal) 

• Personen- en familierecht 

• Vermogensrecht 

• Erfrecht 

• Functionele rechtsgebieden: zowel publiekrecht als privaatrecht 

• Jeugdrecht 

• Jeugdstrafrecht (publiekrecht, regulier strafrecht) 

• Kinderbeschermingsrecht (privaatrecht, personen- en familierecht) 

• Gezondheidsrecht 

Onderverdeling 

• Internationaal recht 

• Volkenrecht 

• Recht m.b.t. internationale organisaties 

• Nationaal recht 

• Primair recht dat intern gelding heeft 

Rechtsbronnen 

• Formele rechtsbronnen 

• Wet 

• Besluit dat algemene regels bevat (dus niet alleen voor een bepaalde groep mensen) > voor iedereen op ieder moment. 

• Afkomstig van een bevoegd orgaan (wetgever) 

• Werkt naar buiten toe (voor iedereen op ieder moment) 

• Wet moet kenbaar zijn 

• Jurisprudentie 

• Gepubliceerde rechtsspraak waarin een gezaghebbende uitspraak wordt gedaan. Een regel wordt uitgelegd/aangevuld > je ziet dat het recht zich ontwikkelt. 

• Alle gepubliceerde rechtspraken in Nederland. Hoeft niet per se sprake te zijn van rechtsontwikkeling. 

• Ongeschreven recht 

• Internationaal 

• Verdragen 

• Besluiten van organisaties 

• Internationale jurisprudentie 

Rechtsbronnen raadplegen 

• Wet:  

• Wettenbundel 

• Navigator.nl > uitgaven > collegebundel 

• Jurisprudentie 

• Rechtspraak.nl