Begrippenlijst en stamplijst Inleiding Recht

Recht

Het geheel van regels of normen dat het maatschappelijk verkeer in banen leidt en een remedie aandraagt voor de problemen die rijzen wanneer mensen zich niet gedragen overeenkomstig hetgeen men van elkaar mag verwachten

Objectief recht

Het geheel van regels of normen dat de samenleving ordent

Subjectief recht

Het subjectieve recht doelt op een persoonlijke bevoegdheid

Rationalistisch natuurrecht

Mensen ontlenen rechten aan de menselijke natuur; mensen hebben van nature bepaalde rechten die niet zijn terug te voeren op afspraken die burgers hebben gemaakt in de maatschappij, maar die aan elk samenlevingsverband ten grondslag liggen

Positief recht

Het recht dat geldt krachtens uitvaardiging

Natuurrecht

Een niet bewust door mensen gemaakt recht, maar een recht dat van nature, onafhankelijk van menselijke wilsbeslissingen, geldt.

Publiekrecht

Het publiekrecht geeft regels ten aanzien van de verhouding tussen de overheid en de burger

Privaatrecht

Het privaatrecht geeft regels ten aanzien van de verhouding tussen burgers onderling

Dwingend recht

Bij het dwingend recht gaat het om regels waarvan de belanghebbenden niet mogen afwijken, ook al zouden zij dat bij onderlinge overeenkomst afspreken

Aanvullend recht

Bij het aanvullend of regelend recht gaat het om recht dat geldt wanneer partijen zelf niets anders zijn overeengekomen

Formeel recht

Het recht waarin de vorm of procedure centraal staat en niet de inhoud

Materieel recht

De rechtsregels die voorschrijven hoe mensen zich in het maatschappelijk verkeer tegenover elkaar behoren te gedragen

Privaatrecht

Het privaatrecht oftewel het burgerlijk recht geeft regels voor de onderlinge verhoudingen tussen personen

Strafrecht

Strafrecht is het geheel van rechtsregels waarin is vastgelegd welk gedrag strafwaardig wordt geacht, welke straffen op dit gedrag gesteld zijn en via welke weg strafoplegging gerealiseerd kan worden.

Staatsrecht

Het staatsrecht, grondwettelijk of constitutioneel recht is het recht inzake de staat als organisatorisch verband. Het heeft betrekking op de organen van de staat, op de instelling ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de burgers.

Bestuursrecht

Het bestuursrecht (ook wel administratief recht genoemd) is het geheel van rechtsregels die de bestuurlijke bedrijvigheid beheersen van overheidsorganen die tot de uitvoerende macht behoren.

Rechtsbronnen

De identificatiemiddelen voor het geldende recht

Positief recht

Het geheel van regels dat op een bepaald tijdstip en binnen een bepaalde gemeenschap van mensen geldt.

Wet in formele zin

Ieder gezamenlijk besluit van regering en Staten-Generaal dat volgens een bepaalde procedure tot stand is gekomen

Wet in materiële zin

Iedere naar buiten werkende algemene de burgers bindende regeling, uitgaande van een overheidsorgaan, dat zijn bevoegdheid daartoe direct ontleent aan een wet in formele zin

Lex superior derogat legi inferiori

Een hogere wet gaat voor een lagere wet

Lex posterior derogat legi priori

Een latere wet gaat voor een eerdere wet

Lex specialis derogat legi generali

Een bijzondere wet gaat voor een algemene wet

Codificeren

Het vastleggen van de gehele rechtsstof in wetboeken

De trias-leer van Montesquieu

De leer waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen een drietal functies; de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke functie

Legisme

De stroming waarin de rechter zich beperkt tot een strikte toepassing van de wet

Gewoonterecht

Het recht dat geleidelijk en onbewust is ontstaan, zonder dat het afkomstig is van personen of organen die bevoegd zijn om regels te scheppen

Monisme

De nationale rechtsorde en de internationale rechtsorde worden gezien als een systeem

Dualisme

De nationale rechtsorde en de internationale rechtsorde zijn strikt gescheiden. Het internationale recht moet eerst worden omgezet in nationaal recht voordat het gelding heeft

Empirische cyclus

Het voortdurende proces van inductie, theorievorming, deductie en toetsing wordt de empirische cyclus genoemd

Abductie

Abductie beweegt zich van de interpretatie van bepaalde feiten als een gevolg naar mogelijke oorzaken van die feiten

Inductie

Inductie beweegt zich van een verzameling waarnemingen naar de aanname van een algemene wet

Rechtswetenschap

De wetenschap die het recht onderzoekt

Analyseren

Het ontleden van een bepaald geheel, zodat er inzicht wordt verkregen in samenstellende delen

Hermeneutiek

Een analyse die naar de onderliggende structuur kijkt

Rechtsfilosofie

De rechtsfilosofie houdt zich bezig met de analyse en duiding van de begrippen en onderscheidingen die in het recht worden gehanteerd

Rechtseconomie

De rechtseconomie onderzoekt de wetmatigheden in verband met schaarse middelen, zowel door individuen, bedrijven en de overheid

Rechtssociologie

De rechtssociologie onderzoekt de wetten van het menselijk samenleven en de regelmatigheden in hoe mensen feitelijk handelen

Rechtspsychologie

De rechtspsychologie onderzoekt de wetten van de menselijke geest

Rechtsantropologie

De rechtsantropologie onderzoekt de menselijke natuur

Criminologie

Criminologie is een interdisciplinaire wetenschappelijke discipline die van verschillende disciplines gebruikmaakt in het onderzoek naar crimineel gedrag

De grammaticale interpretatie

In de grammaticale interpretatie worden de gebruikte termen uitgelegd overeenkomstig het heersend taalgebruik

De sociologische interpretatie

In de sociologische interpretatie gaat het om de woorden van een wettelijke bepaling in relatie tot de maatschappelijke context waarin de wettelijke bepaling moet worden toegepast

De systematische interpretatie

In de systematische interpretatie wordt een bepaalde regel in een groter geheel van regels geplaatst, waarbij het grotere geheel de interpretatie van de afzonderlijke onderdelen bepaalt

De rechtsvergelijkende interpretatie

In de rechtsvergelijkende interpretatie wordt er aansluiting gezocht bij hoe een bepaalde juridische kwestie of rechtsregel in een ander rechtsstelsel wordt opgelost of toegepast

De anticiperende interpretatie

In de anticiperende interpretatie wordt een rechtsregel geïnterpreteerd doordat er rekening wordt gehouden met een wetswijziging die op stapel staat

De rechtshistorische interpretatie

In de rechtshistorische interpretatie wordt een toepasselijke rechtsregel begrepen in de context van de regels waarmee de onderhavige problematiek in eerdere wetgeving werd geregeld

De teleologische interpretatie

In de teleologische interpretatie wordt er gekeken naar de bedoeling of achterliggende gedachte van de rechtsregel

De wetshistorische interpretatie

In de wetshistorische interpretatie wordt de context waarin de rechtsregel is ontstaan onderzocht

Extensieve interpretatie

De extensieve interpretatie breidt het bereik van een rechtsregel uit

Restrictieve interpretatie

De restrictieve interpretatie beperkt het bereik van een rechtsregel

Analogie-redenering

Bij redeneren naar analogie wordt een bijzondere regel veralgemeend en van toepassing verklaard op een niet uitdrukkelijk geregeld geval die in relevante opzichten lijkt op het wel geregelde geval

A contrario redenering

De argumentatievorm waarbij een stelling wordt verdedigd door de stelling om te keren en dan te argumenteren dat deze negatie zeker niet juist is

Rechtsverfijning

Bij rechtsverfijning wordt het toepassingsgebied van een regel ingeperkt door het stellen van extra voorwaarden voor de toepasselijkheid van de regel

Staatsrecht

Het staatsrecht, grondwettelijk of constitutioneel recht is het recht inzake de staat als organisatorisch verband. Het heeft betrekking op de organen van de staat, op de instelling ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de burgers.

Grondrechten

Fundamentele rechten/mensenrechten

Klassieke grondrechten

Klassieke grondrechten kenmerken zich door het feit dat ze een ‘onthouden’ van de overheid oftewel een vrijheid van staatsinmenging waarborgen

Sociale grondrechten

Sociale grondrechten kenmerken zich door het feit dat de overheid actief moet optreden om deze grondrechten te waarborgen

Horizontale werking van grondrechten

De grondrechten die gelden tussen burgers onderling

Verticale werking van grondrechten

De grondrechten die gelden tussen overheid en burger

Non-discriminatiebeginsel

Iedereen in Nederland is gelijk voor de wet en moet derhalve gelijk worden behandeld

Positieve discriminatie

Bepaalde achtergestelde groepen worden tijdelijk voorgetrokken om hun achterstand in te halen

Democratie

Kenmerkend voor een democratie is dat een volk invloed kan uitoefenen op het bestuur van een land

Directe democratie

Zonder bemiddeling van tussenpersonen kunnen de betrokkenen direct het regeringsbeleid beïnvloeden

Indirecte democratie

Het volk kan zijn wil alleen maar geldend maken door middel van vertegenwoordigers

Districtenstelsel

In een districtenstelsel is een kandidaat gekozen als hij in een bepaald district de meerderheid van stemmen heeft verworven

Stelsel van evenredige vertegenwoordiging

Bij een stelsel van evenredige vertegenwoordiging is iedere politieke partij nar evenredigheid in de Tweede Kamer vertegenwoordigd

Rechtsstaat

Een rechtsstaat is een staat die de beperkingen erkent die het recht aan de staat oplegt

Legaliteitsbeginsel

Ieder overheidshandelen moet gestoeld zijn op een wettelijke grondslag

Grondrechten

Fundamentele rechten/mensenrechten

Constitutionalisme

Het streven naar het vastleggen van ‘hoger recht’ in grondrechten en verdragen

Administratief bezwaar of beroep

De procedure binnen het overheidsapparaat

Administratieve rechtspraak

De rechtsgang bij een onafhankelijk rechtscollege

Doelmatigheidstoetsing

De rechter toetst een beslissing in volle omvang

Rechtmatigheidstoetsing

Er wordt gekeken of er geen strijdigheid bestaat tussen een beschikking en de wet en/of een algemeen beginsel van behoorlijk bestuur

Algemene beginselen van behoorlijk bestuur

Beginselen die een norm voor het overheidshandelen vormen, naast het geschreven en ongeschreven recht

Het verbod van detournement de pouvoir

Dit beginsel houdt in dat een door de wet gegeven bevoegdheid alleen maar mag worden gebruikt voor het doel waartoe de wetgever deze aan het bestuur heeft gegeven

Het willekeurverbod

Het willekeurverbod houdt in dat het overheidsorgaan dat de beslissing heeft genomen na afweging van alle betrokken belangen in redelijkheid tot zijn beslissing heeft moeten kunnen komen

Het zorgvuldigheidsbeginsel

Het bestuur moet zijn beslissingen zorgvuldig voorbereiden

Het motiveringsbeginsel

Het motiveringsbeginsel houdt in dat de motivering die overheid heeft gegeven een deugdelijke feitelijke grondslag dient te hebben en de motivering moet de conclusie kunnen dragen

Het rechtszekerheidsbeginsel

Dit beginsel houdt in dat de burger moet kunnen vertrouwen op een vaste gedragslijn van de overheid

Het gelijkheidsbeginsel

Het gelijkheidsbeginsel houdt in dat gelijke gevallen gelijk moeten worden beoordeeld

Het beginsel van fair play

Dit beginsel houdt in dat de overheid eerlijk spel moet spelen en bijvoorbeeld geen procedures mag ophouden

Ultimum remedium

De straf is het uiterste redmiddel waarop door de wetgever pas een beroep mag worden gedaan als de sancties van andere rechtsgebieden ontoereikend worden geacht

Vergeldingstheorie

Het strafrecht is puur om onrecht te vergelden

Preventieleer

Straf dient puur het vermijden van kwaad in de toekomst

Legaliteitsbeginsel

Feiten zijn alleen strafbaar als zij door de wet als zodanig zijn aangewezen

Delictsomschrijving

Een delictsomschrijving vermeldt welke gedragingen een strafbaar feit opleveren.

Bestanddelen van het strafbare feit

Voorwaarden voor de strafbaarheid die in de delictsomschrijving terug te vinden zijn

Elementen van het strafbaar feit

Voorwaarden voor de strafbaarheid die niet in de delictsomschrijving terug te vinden zijn

Misdrijven

Feiten die iedereen naar hun aard als strafbaar zou kwalificeren

Overtredingen

Feiten die uit nuttigheidsoverwegingen strafbaar zijn gesteld

De tenlastelegging

Een opgave van het feit dat ten laste wordt gelegd, met vermelding omstreeks welke tijd en waar ter plaatse het begaan zou zijn

Strafuitsluitingsgronden

Redenen voor straffeloosheid van een dader

Rechtvaardigingsgronden

Een succesvol beroep op een rechtvaardigingsgrond maakt het feit niet strafbaar en zal ontslag van alle rechtsvervolging volgen

Schulduitsluitingsgronden

De dader kan in zo’n geval geen verwijt worden gemaakt en er zal ontslag van alle rechtsvervolging volgen

Het opportuniteitsbeginsel

Het is in Nederland de Officier van Justitie die bepaalt of een zaak voor de rechter wordt gebracht of de zaak te seponeren

Het beginsel der onmiddellijkheid

De verdachte heeft in principe recht op een mondelinge behandeling van zijn zaak in zijn aanwezigheid

Verdachte

Als verdachte wordt aangemerkt degene over wie een redelijk vermoeden van schuld bestaat

Het publiekrecht

Het publiekrecht regelt de verhouding tussen overheid en burger

Het privaatrecht

Het privaatrecht regels de verhouding tussen burgers onderling

Dwingend recht

Dwingend recht is recht waarvan niet kan en mag worden afgeweken

Aanvullend recht

Aanvullend recht is recht waarvan wel mag worden afgeweken

Absolute rechten

Absolute rechten zijn rechten die men tegenover iedereen kan handhaven

Relatieve rechten

Relatieve rechten zijn rechten die slechts tegenover bepaalde personen werken

Rechtsfeiten

Rechtsfeiten zijn feiten waaraan enig rechtsgevolg is verbonden

Rechtshandelingen

Handelingen die rechtsgevolgen in het leven roepen

Wilsgebreken

Het kan voorkomen dat een wil op een onzuivere manier is gevormd of tot stand is gekomen

Dwaling

De wil van een der partijen heeft zich gevormd door een valse voorstelling van zaken

Bedreiging

Iemand is een overeenkomst aangegaan omdat een ander hem vrees heeft aangejaagd

Bedrog

Een handelen of nalaten met het oogmerk een ander te misleiden door middel van kunstgrepen

Tekortkoming in de nakoming

Als een van de partijen de overeenkomst niet nakomt

Wanprestatie

Een tekortkoming die voor rekening van de debiteur komt

Overmacht

Een tekortkoming die niet voor rekening van de debiteur komt

Onrechtmatige daad

Een inbreuk op een recht, een doen of nalaten in strijd met een wettelijke plicht of een doen of nalaten in strijd met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt

Causaal verband

Tussen de daad en de schade dient er een causaal verband te bestaan

Gewone rechtsmiddelen

De gewone rechtsmiddelen zijn hoger beroep, verzet en beroep in cassatie

Buitengewone rechtsmiddelen

De buitengewone rechtsmiddelen zijn herziening en cassatie in het belang der wet

Absolute competentie

Bij de absolute competentie gaat het om de vraag bij welke rechterlijke instantie een zaak aanhangig moet maken

Relatieve competentie

Bij de relatieve competentie gaat het om de vraag bij welke rechter van een bepaalde soort in een bepaald gedeelte van het land een zaak aanhangig moet worden gemaakt

Eigenlijke rechtspraak

Twistgedingen

Oneigenlijke rechtspraak

De rechter verricht dienstverlening zonder dat er sprake is van een geschil

Openbaarheid van behandeling

Iedereen heeft recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak

Motivering van de beslissing

De vonnissen moeten de gronden waarop zij rusten inhouden, zie art. 121 GW

Het principe van lijdelijkheid

De omvang van het proces wordt door partijen bepaald en niet door de rechter

Het beginsel van hoor en wederhoor

Beide partijen in het proces moeten worden gehoord

Het principe van de verplichte procesvertegenwoordiging

Partijen kunnen processuele handelingen alleen laten verrichten door een vertegenwoordiger

Kort geding

Een snelle, spoedeisende, informele procedure

Rechtsvergelijking

Bij rechtsvergelijking wordt een onderzoeksmethode gebruikt waarbij rechtsstelsels, rechtsfamilies, rechtsbeginselen, rechtsgebieden, rechtsregels of rechtsinstituten van twee of meer landen met elkaar worden vergeleken

De Romaans-Germaanse rechtsfamilies

Kenmerkend is hierbij de historische binding aan het Romeinse recht

De common law-groep

Kenmerkend voor deze groep is dat het recht is gevormd door de rechters

Het volkenrecht

De regels voor de betrekkingen tussen staten

Het internationaal recht

De rechten en verplichtingen van staten in hun onderlinge verhoudingen

Verdrag

Een verdrag is een internationale overeenkomst tussen twee of meer staten waarin de wil en bereidheid zich te binden van staten tot uitdrukking komt

Internationaal gewoonterecht

Een bepaalde statenpraktijk die zich in de loop van de tijd enige malen heeft herhaald

Algemene rechtsbeginselen

Rechtsbeginselen die de grondslag vormen voor beschaafde en vredelievende staten

Doctrine

Opvattingen van de meest gezaghebbende auteurs

Intergouvernementele organisaties

Internationale organisaties die zijn opgericht door staten

Non-gouvernementele organisaties

Internationale organisaties die door particulieren zijn opgericht

Speciale of functionele organisaties

Organisaties die specifieke problemen aanpakken

Algemene of politieke organisaties

Organisaties die zich met velerlei zaken bezighouden

Interdependentie

Wederzijdse afhankelijkheid tussen staten

Het beginsel van reciprociteit

Staten leven regels na uit vrees voor tegenmaatregelen

Dualistisch stelsel

Het internationaal recht en het nationaal recht vormen twee gescheiden rechtsorden

Monistisch stelsel

In een monistisch stelsel maakt het internationaal recht als zodanig deel uit van de nationale rechtsorde

De filosofisch-ethische benadering

In deze benadering worden mensenrechten getypeerd in termen van fundamentele waarden die door het rechten zouden moeten worden beschermd

De structureel-vergelijkende benadering

In deze benadering probeert men de structuur van mensenrechten te vergelijken met verschijnselen die erop lijken

De natuurrechtstraditie

In deze benadering is hoger recht (natuurrecht) maatgevend voor het gewone recht (positieve recht)

Het toetsingsverbod

Het Nederlandse toetsingsverbod volgt uit art. 120 GW, dit artikel verbiedt de rechter om formele wetten te toetsen aan de Grondwet

Codificatie

Het optekenen van het recht in wetboeken