Hoe plan je een onderzoeksproject en formuleer je onderzoeksvragen? - Chapter 4

In dit hoofdstuk wordt advies gegeven omtrent het uitvoeren van een kleinschalig onderzoeksproject. Het wordt steeds vaker van sociale wetenschap-studenten verlangd dat zij een onafhankelijk onderzoeksproject opzetten en uitvoeren van ongeveer 10.000-15.000 woorden. Een succesvol project begint altijd met het hebben van een helder idee over de beschikbare tijd en bronnen en welke vragen gesteld gaan worden. Je project zal aanvaard worden door je begeleider wanneer je een helder, realistisch en goed doordacht onderzoeksvoorstel hebt geschreven en het aannemelijk is dat je onderzoek betrouwbare, repliceerbare en valide resultaten zal opleveren. 

Hoe bereid je het onderzoeksproject voor? 

Het is belangrijk dat je precies weet welke eisen jouw instelling stelt aan onderzoek. Denk aan het maximum aantal woorden, hoe vaak je advies mag vragen aan je begeleider, hoeveel onderzoeksvragen je moet formuleren, of je een opzet moet inleveren, de regels inzake plagiaat, hoe het gepresenteerd moet worden, de deadline etc.

Gebruik jouw begeleider optimaal, probeer positief te reageren op feedback en neem suggesties ter harte. Het komt vaak voor dat studenten die vastlopen in het begin van het project de neiging hebben hun begeleider te negeren. Dit zorgt ervoor dat zij niet de benodigde hulp ontvangen en uiteindelijk gehaast werk afleveren. Probeer dit te voorkomen door jezelf te confronteren met eventuele problemen of het feit dat je achter begint te lopen. 

Onderzoek wordt altijd aan banden gelegd door tijd en bronnen. De volgende twee punten zijn hierbij relevant:

1. Creëer (samen met je begeleider) een tijdschema: wanneer doe je wat? Noteer voor elke onderzoeksfase een nagestreefde begin- en einddatum. Houd hierbij rekening met een eventuele vakantieperiode en andere opdrachten. Handig om te gebruiken is de zogenaamde 'Gantt chart'. 

2. Kom erachter welke bronnen jij tot jouw beschikking hebt. Krijg je hulp van je instelling? Denk aan toegang tot een platform voor online vragenlijsten, reiskostenvergoeding, opnameapparatuur en software voor het verwerken van data (SPSS bijvoorbeeld).

Hoe start je het onderzoeksproject?

Als je een onderzoeksopzet moet indienen, zul je vaak onderzoeksvragen moeten opstellen. Veel studenten willen onderzoek doen naar iets wat ze persoonlijk interesseert. Dat is niet erg, zo beginnen veel sociale onderzoekers hun project. Of je nu een kwalitatief of een kwantitatief onderzoek wilt doen, relevante onderzoeksvragen moeten ontwikkeld worden. Kwalitatief onderzoek heeft vaak een wat meer ‘open einde’ dan kwantitatief onderzoek, waardoor dit type onderzoek riskanter is en vaak leidt tot een verzameling van te veel data en verwarring. Probeer daarom jouw onderzoeksvragen te richten op kwantitatief onderzoek. De interesse voor een bepaald onderzoeksgebied kan voortkomen uit:

• Intellectuele puzzels

• De bestaande literatuur

• Theorie

• Replicatie (je kunt een onderzoeksvraag uit de literatuur overnemen) 

• Nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen

• Een sociaal probleem

• Persoonlijke interesse of ervaringen

Deze bronnen sluiten elkaar niet uit: een onderzoeksvraag kan voortkomen uit twee of zelfs meerdere bronnen.

Onderzoeksvragen kunnen in het algemeen worden onderverdeeld in twee soorten: beschrijvende vragen (wat, waar, wanneer, wie, hoe) en verklarende vragen (waarom, hoe). Als je een onderzoeksvraag hebt bedacht, moet je dus nagaan of deze onder één van de twee categorieën valt. Het ene type vraag is niet beter dan het andere, ze zijn enkel verschillend. Soms moet een verschijnsel eerst beschreven worden voordat het onderzocht kan worden. Als je bijvoorbeeld de loonkloof tussen mannen en vrouwen als onderwerp hebt, moet je eerst beschrijven 'wat' deze loonkloof inhoudt. Gaat het over toegenomen misdaadcijfers, dan moet je beschrijven 'waar' deze toename plaatsvindt. Het is ook interessant en belangrijk om te begrijpen 'waarom' de loonkloof bestaat, 'hoe' deze verbannen kan worden, 'waarom' de misdaadcijfers zijn toegenomen en 'hoe' dit de buurtbewoners raakt. Beschrijvende vragen kunnen erg belangrijk zijn als basis voor verder uitzoekwerk. 

Bij het opstellen van de onderzoeksvragen moeten wij ons realiseren dat wij niet alle vragen die in ons opkomen kunnen beantwoorden. Wij moeten daarom weloverwogen keuzes maken en vragen kiezen die in ieder geval gerelateerd zijn aan elkaar (om zo de focus van het onderzoek niet te verliezen). Daarnaast moeten ze aan de volgende eisen voldoen:

• Ze moeten duidelijk zijn (begrijpelijk);

• Ze moeten onderzoekbaar zijn;

• Ze moeten gerelateerd zijn aan de gevestigde theorie en onderzoeken;

• Ze moeten verband houden met elkaar;

• Ze moeten niet te ruim en niet te strikt zijn.

Wat moet je vermelden in je onderzoeksvoorstel?

Vaak verwacht jouw instelling dat je een onderzoeksvoorstel inlevert voordat je begint met de uitvoering van het onderzoek. Zelfs wanneer het geen vereiste is van jouw opleiding is het voor jezelf handig om dit voorstel te maken, zodat je een duidelijk overzicht hebt van jouw onderzoek. De volgende onderwerpen moeten in ieder geval verwerkt worden in het voorstel:

1. Wat is het onderwerp van je onderzoek en waarom is het belangrijk?

2. Wat zijn je onderzoeksvragen?

3. Wat zegt de literatuur over jouw onderzoeksgebied?

4. Welke onderzoeksmethodes wil jij gaan gebruiken? (Hoe ga je data verzamelen en waarom zijn deze methodes of middelen geschikt met betrekking tot de onderzoeksvragen?)

5. Welke middelen heb je nodig? (reiskosten, opnameapparatuur, toegang tot platform voor online vragenlijsten etc. en hoe ga je deze bekostigen?)

6. Wat is je tijdschema voor de verschillende onderzoeksfasen?

7. Welke potentiële problemen voorzie je gedurende het uitvoeren van je onderzoek? (bijvoorbeeld toegang verkrijgen tot organisaties of ethische problemen)

8. Hoe ga je de antwoorden op je onderzoeksvragen vinden? (hoe ga je data analyseren?)

Hoe zorg je ervoor dat je onderzoeksproject soepel verloopt?

Tips voor een soepel verloop van je onderzoek:

• Zorg voor een back-up van je data. Dataverlies is een van de grootste risico's in elke sociaal onderzoeksproject. Hou ook rekening met de veiligheids- en opslagvereisten die je instelling hanteert. 

• Hou bij wat je doet: wie heb je gesproken binnen een organisatie, wie heeft gereageerd op je vragenlijst (en wie moet je reminders sturen), hou veldnotities bij in geval van participantobservatie en vertrouw niet op je geheugen. Het is handig om een onderzoeksdagboek bij te houden. 

• Blijf terugkeren naar je onderzoeksvragen. Gedurende het onderzoek kun je afgeleid raken. Je moet de onderzoeksvragen altijd scherp voor ogen houden.

• Zorg ervoor dat je bekend bent met de benodigde apparatuur en software (bijvoorbeeld opnameapparatuur of SPSS voor data-analyse).

• Wacht niet met het coderen van data totdat je alles verzameld hebt. Voer de antwoorden op de vragenlijsten die je binnenkrijgt zo snel mogelijk in.

• Onthoud dat het uitwerken van opgenomen interviews veel tijd in beslag neemt. Elk opgenomen uur kan neerkomen op zes uur transcriptiewerk.

• Breng nooit je persoonlijke veiligheid in gevaar.