Welke rol speelt de gestructureerde observatie in sociaal onderzoek? - Chapter 12

De gestructureerde observatie is een methode voor het systematisch observeren van het gedrag van individuen aan de hand van een observeerschema, waarin expliciet geformuleerde regels staan omtrent de observatie en het vastleggen van gedrag. In tegenstelling tot het surveyonderzoek geeft de gestructureerde observatie de mogelijkheid tot directe observatie. Een beperking van het gestructureerde interview en de survey is dat onderzoekers geen data kunnen verzamelen in 'natuurlijke' situaties. 

Waarom kies je voor het observeren van gedrag?

Een surveyonderzoek is niet geschikt voor het observeren van gedrag. Het gedrag kan hierdoor niet direct worden geobserveerd en er zijn meerdere redenen om aan te nemen dat de gegeven antwoorden met betrekking tot gedrag niet accuraat zijn.

Observatie kan verschillende vormen aannemen in sociaalwetenschappelijk onderzoek en zowel kwantitatief als kwalitatief zijn. Etnografie en participerende observatie zijn kwalitatieve vormen van ongestructureerde observatie. Het soort data dat hieruit voortkomt wordt normaliter niet statistisch geanalyseerd en er wordt niet bijgehouden hoe vaak bepaalde gebeurtenissen zich voordoen, wat wel het geval is bij de gestructureerde interviews. Het gestructureerde interview volgt een meer deductieve benadering: onderzoekers bepalen grotendeels vooraf welke gebeurtenissen en gedragingen zij gaan tellen. 

Hoe wordt een gestructureerde observatie uitgevoerd?

Gestructureerde observatie (ook wel systematische observatie genoemd) is een methode voor het systematisch observeren van het gedrag van individuen door het naleven van expliciet geformuleerde regels voor het observeren en noteren van gedrag. Het kan een alternatief voor of aanvulling op surveyonderzoek zijn, maar wordt weinig gebruikt in sociaal onderzoek. Het wordt gebruikt voor het bestuderen van een beperkt aantal gedragingen, bijvoorbeeld die plaatsvinden in een school. 

De regels geven aan waar degenen die observeren op moeten letten en hoe ze dit moeten vastleggen. Elke deelnemer wordt voor een vastgestelde tijdsperiode geobserveerd. Centraal tijdens deze observatie staat het observatieschema oftewel coding schema. Dit schema specificeert de categorieën van te bestuderen gedrag en bepaalt hoe gedrag toegewezen moet worden aan deze categorieën.

Hoe maak je een goed observatieschema?

Bij het opstellen van een observatieschema moet aandacht worden besteed aan de volgende punten: er moet een duidelijke focus zijn (op wie en wat precies gelet moet worden), welke specifieke zaken vastgelegd moeten worden, de categorieën (zoals ‘leraar’ en ‘student’) mogen niet overlappen en moeten allesomvattend zijn, het noteersysteem moet makkelijk te hanteren zijn en - in gevallen waarin de observant moet interpreteren - er moeten er duidelijke richtlijnen inzake interpretatie zijn. Voorbeelden van categorieën met betrekking tot de leraar zijn: vragen stellen aan de groep, vragen stellen aan een individuele leerling, antwoorden op een vraag van een leerling, reageren op een opmerking van een leerling, afspraken maken, stilte. 

Welke observatiestrategieën zijn er?

Gedrag kan op verschillende manieren worden vastgelegd. Dit kan het vastleggen van gebeurtenissen zijn of het vastleggen binnen een korte of lange periode. In het eerste geval betekent dit dat je moet wachten tot iets plaatsvindt en dan vastlegt wat het gevolg ervan is. Voorbeelden van het tweede geval zijn de 5-minuten-observatie en de voortdurende observatie.

Wat geldt ten aanzien van steekproeven binnen observatieonderzoek?

Ook in geval van een gestructureerde observatie moeten onderzoekers keuzes maken over steekproeven. Dit ziet niet alleen op personen (bijvoorbeeld zes willekeurige leerlingen per klas selecteren, drie van elk geslacht), maar ook op tijd. Als je bepaalde personen observeert op meerdere momenten, dan is dit niet elke dag op hetzelfde tijdstip. Het is het beste om ook de observatieperiodes willekeurig te selecteren. Leerlingen alleen aan het einde van de schooldag observeren, wanneer ze waarschijnlijk moe zijn, geeft een valse indruk van hun gedrag. 

Martin en Bateson (2007) hebben vier soorten steekproeven onderscheiden, waarvan de eerste twee het meest gebruikt worden:

1. Ad libitum ‘sampling’: de observant registreert alles wat er op dat moment gebeurt.

2. Focale ‘sampling’: één individu wordt voor een bepaalde periode geobserveerd.

3. Scan ‘sampling’: een groep individuen wordt ‘gescand’ met vastgestelde intervallen en het gedrag van iedereen wordt telkens geregistreerd.

4. Gedrag ‘sampling’: een hele groep wordt geobserveerd, maar alleen de personen die bepaald gedrag vertonen worden geregistreerd.

Wat houden veldstimulaties in de vorm van gestructureerde observatie in?

De term ‘veldstimulatie’ is geïntroduceerd door Salancik (1979) om een vorm van gestructureerde observatie te beschrijven. Hoewel hij veldstimulaties classificeerde als een kwalitatieve methode, passen ze beter binnen een kwantitatieve onderzoeksstrategie aangezien de onderzoeker de uitkomsten wil kwantificeren. Het heeft bepaalde voordelen, maar wordt niet vaak gebruikt in sociaal onderzoek.

Het betreft een studie waarin de onderzoeker direct ingrijpt of de natuurlijke situatie manipuleert om te kunnen observeren wat als gevolg hiervan gebeurt. In tegenstelling tot de meeste gestructureerde observaties weten de deelnemers in een veldstimulatie niet dat zij bestudeerd worden. Sommige veldstimulaties nemen de vorm aan van een experimenteel design. Veldstimulaties kennen geen probleem met reactiviteit, maar kunnen problemen opleveren op ethische gronden (met name met betrekking tot misleiding).

Hoe wordt data verkregen uit gestructureerde observaties geanalyseerd?

Het soort analyse dat onderzoekers gebruiken is afhankelijk van het onderzoeksprobleem, de steekproefgrootte en de technieken die geschikt zijn voor het soort data. In sommige gevallen heeft de analyse de vorm van beschrijvende statistieken, bijvoorbeeld het geven van uitleg over het aantal respondenten dat bepaald gedrag liet zien. 

Naast het beschrijven en samenvatten van de verzamelde data kan ook een aanvullende analyse worden gedaan, bijvoorbeeld vaststellen of er sprake is van een statistisch significante relatie tussen bepaalde variabelen. 

Wat zijn de voordelen en nadelen van gestructureerde observaties?

Hoewel het niet veel wordt gebruikt in sociaal onderzoek en het nogal controversieel is, kan het zowel waardevol zijn voor onderzoeken als stuiten op kritiek.

Gestructureerde observaties zijn accurater en effectiever in vergelijking met het verslag dat mensen zelf uitbrengen over hun gedrag door middel van vragenlijsten. Het verschaft onder meer betrouwbaardere informatie en is nauwkeuriger wat betreft tijd, duur en frequentie. Het kan bovendien gebruikt worden om de verschillen tussen geobserveerd en gerapporteerd gedrag te onderzoeken. Het werkt goed wanneer het - voor de volledigheid - tezamen met andere methoden, zoals vragenlijsten of interviews, wordt gebruikt. 

Zoals de meeste onderzoeksmethoden, kent ook de gestructureerde observatie een aantal beperkingen. Ten eerste zeggen gestructureerde observaties niets over de redenen voor en intenties achter gedrag, omdat observanten zich alleen concentreren op het directe gedrag. Wat betekent het gedrag? Interviews en vragenlijsten kunnen informatie opleveren over houdingen, sociale achtergronden en verklaringen voor gedrag. Ten tweede is er het risico dat een potentieel ongepast of irrelevant kader gebruikt wordt ten aanzien van de setting die geobserveerd wordt. Dit punt lijkt op het probleem dat ontstaat als er gesloten vragen gebruikt worden. Het risico is vooral groot als het gaat om een gebied waar de observant weinig van weet. Het probleem kan opgelost worden als voorafgaand aan de gestructureerde observatie eerst ongestructureerde observatie plaatsvindt, zodat passende variabelen en categorieën ontwikkeld kunnen worden. Ten derde hebben gestructureerde observaties de neiging om veel fragmenten van data te verzamelen en het samenvoegen van deze data om een algemeen beeld te krijgen kan erg lastig zijn. Kortom: het is moeilijk om alle stukjes samen te brengen tot een totaalplaatje. Ten vierde is het vaak zo dat gestructureerde observaties de context waarin het gedrag plaatsvindt negeren. Ten vijfde kunnen gestructureerde observaties stuiten op ethische kwesties. De belangrijkste ethische overwegingen zijn of toestemming van iemand vereist is (bijvoorbeeld van de schooldirectie) en of het noodzakelijk is om te vertellen dat iemand geobserveerd wordt. 

Daarnaast zijn er issues omtrent betrouwbaarheid en validiteit. Gebruikers van gestructureerde observatie maken zich vaak zorgen om de mate van inter-observant consistentie: de mate van consistentie tussen observanten. Het tweede punt met betrekking tot de betrouwbaarheid is de intra-observant consistentie: de mate van consistentie in het gebruik van het observatieschema over tijd moet goed zijn. Soms is betrouwbaarheid moeilijk te bereiken vanwege observant ‘vermoeidheid’ of het verminderen van de aandacht. Dit moet echter niet uit proportie getrokken worden aangezien er ook onderzoeken zijn geweest die erg betrouwbare data hebben opgeleverd waarbij observanten voor lange periodes aan het observeren waren. De validiteit wordt beïnvloed door de mate waarin het meetinstrument meet wat het hoort te meten en de fouten tijdens de implementatie van het meetinstrument. Eerst moet er gekeken worden naar dezelfde vormen validiteit als bij het gestructureerd interview en vragenlijsten: ‘face’ validiteit, ‘concurrent’ validiteit, etc.. Bij fouten tijdens het implementeren moet vooral gelet worden op twee zaken: wordt het observatieschema gebruikt zoals het hoort? En: veranderen mensen hun gedrag omdat ze weten dat ze worden geobserveerd (het reactieve effect)?