Welke verschillende gezinssamenstellingen zijn er? - Chapter 4

Alfred Adler werd bekend door zijn denkbeelden over de invloed van gezinssamenstellingen. Hij stelde dat de plaats in de kinderrij van groot belang is voor de ontwikkeling van het kind. Deze aanname werd verder onderzocht door psycholoog Frank Sulloway die stelde dat kinderen binnen een gezin strijden om de schaarse middelen en de zorg van hun ouders. Hierbij heeft elk kind verschillende strategieën afhankelijk van positie in het gezin en persoonlijkheid. Als we kijken naar meerlingen, de zorg voor de ouders van meerlingen is snel overbelast en ook blijft de ontwikkeling van meerlingen achter omdat ze geboren worden met medische complicaties. Dit hoofdstuk onderzoekt deze uitspraken over gezinssamenstelling.

Welke cijfers zijn er over Nederlandse gezinnen?

In 2019 waren er ruim een miljoen huishoudens met één kind en bijna anderhalf miljoen huishoudens met twee of meer kinderen. Ongeveer driekwart van de Nederlandse kinderen groeit op met een broer of zus. De grootte van een huishouden in Nederland is sterk gedaald vanwege de ontkerkelijking en de afname van gezinsgrootte in migrantengezinnen. Een groot gezin bestaat uit 6 of meer kinderen, dit zijn in Nederland 7.603 huishoudens van de anderhalf miljoen. Het aantal meerlingen is stabiel gebleven. Het voorkomen van meerlingzwangerschappen is afhankelijk van etniciteit (Afrikanen krijgen meer meerlingen), erfelijkheid (als het vaker voorkomt in de familie), het aantal zwangerschappen die de moeder heeft gehad (de kans op een tweeling stijgt met het aantal zwangerschappen) en de leeftijd van de moeder (op hogere leeftijd meer kans). De laatste jaren nam het aantal meerlingen toe door de hogere leeftijd waarop vrouwen zwanger raken en door vruchtbaarheidsbehandelingen waarbij meerdere bevruchte eicellen in de baarmoeder worden geplaatst. 

Wat is de invloed van gezinssamenstelling op de ontwikkeling van kinderen?

Grote gezinnen verschillen van kleine gezinnen in gezinscultuur en stijl van ouderschap. In een klein gezin krijgen de kinderen meer aandacht dan in een groot gezin. Toch kan niet worden gesteld dat opgroeien in een groot gezin beter of slechter is dan opgroeien in een klein gezin, maar kunnen kinderen in een groter gezin wel sneller iets tekortkomen. Men veronderstelt dat met een toename van het aantal kinderen de intellectuele stimulering van de opvoedingsomgeving afneemt en dat de beperkte middelen van ouders in het geval van grote gezinnen gedeeld moeten worden, waardoor kinderen die later in de kinderrij geboren worden, minder intelligent zouden zijn. Anderzijds wordt gesteld dat het hebben van meer kinderen juist een positief effect heeft op de leerprestaties. Er is nog geen causaal effect gevonden tussen gezinsgrootte en intellectuele ontwikkeling. De ontwikkeling wordt door veel meer kenmerken binnen het gezin bepaald, zoals het opleidingsniveau van de ouders. Er is geen consensus of het aantal kinderen of de volgorde in de kinderrij effect heeft op de intellectuele capaciteiten van kinderen. 

De invloed van gezinssamenstelling op de ontwikkeling van persoonlijkheid is onderzocht door Adler. Het oudste kind identificeert zich met de ouders en is traditioneler, conformistisch en heeft leiderschapskwaliteiten. Het jongste kind is flexibel, minder dogmatisch en rigide en neemt meer risico's. Het middelste kind identificeert zich met zijn broers en zussen, heeft veel sociale vaardigheden en is actief in grote groepen. Dit zijn slechts tendensen. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat de plaats in de kinderrij geen invloed heeft op de ontwikkeling van de persoonlijkheid.

Wat is de invloed van de relatie met broers of zussen?

De relatie tussen broers en zussen, ook wel brussen genoemd, wordt gekenmerkt door onbevangenheid en ambivalentie. Intensief contact tussen brussen leidt tot lotsverbondenheid, maar het is ook van belang los te kunnen komen van de brussen. Het grootste effect is te zien wanneer er een tweede kindje wordt geboren, waarbij een deel van de aandacht van de ouders verschuift van het eerste kind naar het pasgeboren kind. Het eerste kind kan hierdoor meer probleemgedrag vertonen en een terugval in de ontwikkeling of het het kan juist versneld ontwikkelen en eerder volwassen gedrag vertonen. Brussen zijn van groot belang voor socialisatie: ze leren zo om te gaan met anderen, oefenen sociale vaardigheden, ontwikkelen een zelfbeeld door te spiegelen en leren perspectief te nemen. Warme brussenrelaties hebben een versnelde ontwikkeling op het gebied van prosociaal gedrag en executief functioneren. De interactie van broers en zussen is afhankelijk van de leeftijd. Wanneer het jongste kind begint te kruipen, kan het zich met de oudste bemoeien waardoor er conflicten kunnen ontstaan. De rolverdeling wordt vaak bepaald door de oudste. Vanaf de basisschoolleeftijd is er meer verbale strijd over machtsverhoudingen en territorium. In de adolescentie wordt de band tussen broers en zussen meer positief. 

De relatie tussen brussen is ook van invloed op de opvoeding door de ouders, dit is een wederzijdse interactie. Een goed gezinsklimaat en een goede hechting met de ouders zorgt voor een positieve relatie tussen de broers en zussen. 

Hoe ontwikkelen meerlingkinderen zich?

Voor de ouders van meerlingkinderen is het naast de grote verrassing ook een bron van extra zorg en stress. Voor de meerlingen zelf betekent het de mogelijkheid tot het onvoorwaardelijk opgroeien met een leeftijdgenoot. Toch hechten meerlingen veel waarde aan het herkend worden als individu, terwijl de omgeving eerder de gelijkheid benadrukt. Bij een meerlingzwangerschap zijn vaak complicaties, zoals een vroeggeboorte, een grotere kans op overlijden bij de geboorte en een achterstand in prenatale ontwikkelingen. Bij ernstige prematuriteit kunnen er ook gevolgen zijn voor de cognitieve en psychosociale ontwikkeling, echter speelt hierbij de sociale omgeving ook een invloedrijke rol. Meerlingen vertonen meer gehechtheidsgedrag dan eenlingen, mogelijk omdat de ouders hun aandacht moeten verdelen over de twee kinderen. Meerlingen zijn vaker gehecht aan de vader dan eenlingen, vanwege de mindere beschikbaarheid van de moeder. Het hebben van een voorkeur voor een van de kinderen leidt tot een veilige gehechtheid. Wanneer de kinderen worden opgevoed naar hun individuele behoeften, spreken we van een differentiële opvoeding.

De identiteitsontwikkeling is voor meerlingen lastiger, omdat ze zich zowel los moeten maken van hun ouders als hun tweelingbroer of -zus. Het behandelen van de kinderen als twee-eenheid heeft negatieve gevolgen voor de identiteitsontwikkeling. Het ontbreken van eigen identiteit kan op vier verschillende manieren tot uiting komen:

1. Tweelingsymbiose: waarbij de tweeling zichzelf als eenheid ziet.
2. Tweelingparasitisme: waarbij een van de twee alleen gescheiden van de ouder kan zijn wanneer de ander aanwezig is.
3. Angst voor verlies van een stuk van zichzelf wanneer een derde zich in de relatie mengt.
4. Complementariteit: waarbij elke onderlinge rivaliteit wordt vermeden. 

Een te hechte relatie kan ook een negatieve invloed hebben op de persoonlijkheidsontwikkeling. De interactie tussen tweelingen wordt gekenmerkt door competitie versus coöperatie en dominantie versus onderdanigheid. Competitie over de aandacht van de ouders en dominantie hangt samen met verbale capaciteiten. Tweelingen hebben minder interactie met andere leeftijdsgenoten, omdat ze sterk gericht zijn op elkaar. Dit kan zorgen voor moeilijkheden in het contact leggen met anderen. Dit effect verdwijnt tijdens de periode op de basisschool. 

In onderzoek naar cognitieve ontwikkeling is gevonden dat monozygote tweelingen een achterstand hebben in taal. Dit kan verklaard worden doordat de hoge druk voor ouders de opvoeding armoediger is met minder verbale interactie. Een tweede verklaring is het zijn van een hecht duo, waarbij pas op latere leeftijd het woord 'ik' wordt gebruikt. Een derde verklaring is de pre- en perinatale omstandigheden die zorgen voor een achterstand in ontwikkeling. En als laatste kan het model van Zajonc verklaren dat de intellectuele ontwikkeling negatief beïnvloed wordt door een toenemende gezinsgrootte en kleinere leeftijdsverschillen tussen kinderen. Er wordt geen verschil gevonden in de ontwikkeling van gedragsproblemen, emotionele problemen of psychopathologie tussen meerlingen en eenlingen. 

De geboorte van een meerling wordt door de oudere kinderen ervaren als negatief. De kinderen die na de meerling geboren worden, ervaren geen problemen. 

Hoe ontwikkelen enig kinderen zich?

Enig kinderen verschillen niet van kinderen die samen opgroeien. Er zijn zelfs voordelen gevonden voor ontwikkeling van enig kinderen, namelijk dat ze intelligenter zijn, hogere prestaties behalen en meer jaren onderwijs volgen. Op sociaal vlak zijn er weinig verschillen met kinderen met broers of zussen. Echter hebben enig kinderen wel de zorgen over het alleen verzorgen van de ouders op latere leeftijd, ze kunnen hun sociale vaardigheden niet oefenen met broers of zussen en ze kunnen last hebben van een grotere verantwoordelijkheid voor prestaties. 

Wat zijn de gevolgen van gezinssamenstelling voor het ouderschap?

De geboorte van elk volgend kind in een gezin verandert het opvoeden door de ouders. Het oudste kind krijgt meer aandacht en betere zorg vergeleken met latergeborenen, waarbij de ouders minder sensitief zijn. Het opvoedgedrag van de ouders wordt bepaald door de ouders zelf, het gedrag van het kind en de relatie tussen brusssen. Dit is een bidirectioneel proces: een proces dat twee kanten op gaat. Differentiële opvoeding is het verschillende opvoedgedrag van ouders bij verschillende kinderen. Deze verschillen in opvoeding kunnen ook opgemerkt worden door de kinderen. Er kan sprake zijn van een voorkeurspositie van een van de kinderen, wat negatieve gevolgen met zich meebrengt zoals schuld, angst of medelijden. De gevolgen van oneerlijke differentiële opvoeding en voorkeursbehandeling spelen door tot in de volwassenheid. De verschillen in opvoeding kunnen veroorzaakt worden door verschillen in karaktereigenschappen van kinderen, maar ook door de veranderingen die ouders gedurende het ouderschap doormaken. 

Wat is de invloed van meerlinggeboorte op het ouderschap?

De geboorte van een meerling vraagt veel van ouders op medisch, pedagogisch en praktisch vlak, zoals een grotere druk, financiële belasting, lager psychosociaal welzijn, grotere vermoeidheid, stress en mogelijk depressieve gevoelens. Moeders ervaren vaak de meeste druk, waardoor zij minder sensitief zijn en een mindere ouder-kind relatie ontwikkelen. Een hoge steun van de vader en de omgeving kan hierin een beschermende factor spelen. De paradox die ouders van meerlingen ervaren is: het streven naar een gelijke opvoeding en eerlijke verdeling van tijd en aandacht, maar tegelijkertijd rekening willen houden met de individuele behoeften en persoonlijkheid van de kinderen. Dit leidt tot drie verschillende manieren van opvoeden: geen onderscheid maken, zowel eenheidsbenadering als individualisering benadrukken of differentiërende moeders die een op het individuele kind afgestemde relatie willen.

Alfred Adler werd bekend door zijn denkbeelden over de invloed van gezinssamenstellingen. Hij stelde dat de plaats in de kinderrij van groot belang is voor de ontwikkeling van het kind. Deze aanname werd verder onderzocht door psycholoog Frank Sulloway die stelde dat kinderen binnen een gezin strijden om de schaarse middelen en de zorg van hun ouders. Hierbij heeft elk kind verschillende strategieën afhankelijk van positie in het gezin en persoonlijkheid. Als we kijken naar meerlingen, de zorg voor de ouders van meerlingen is snel overbelast en ook blijft de ontwikkeling van meerlingen achter omdat ze geboren worden met medische complicaties. Dit hoofdstuk onderzoekt deze uitspraken over gezinssamenstelling.