Hoe wordt strategisch gemanoeuvreerd in de verschillende communicatieve activiteitstypen? - Chapter 10

Wat zijn communicatieve activiteitstypen?

Strategisch manoeuvreren vindt plaats in verscheidene soorten communicatieve praktijken. Bij de analyse en beoordeling van een discussie of betoog moet ten eerste rekening gehouden worden met het communicatieve domein (bijvoorbeeld het academische, politieke of juridische domein) waarin de argumentatie plaatsvindt. Ten tweede moet rekening gehouden worden met het communicatieve activiteitstype (bijvoorbeeld een rechterlijke uitspraak, parlementair debat of academische speech) waarin dit gebeurt. Communicatieve activiteitstypen zijn communicatieve praktijken waarin de gang van zaken is afgestemd op de institutionele vereisten van het communicatieve domein.

Communicatieve activiteitstypen zijn sociaal en cultureel in de samenleving geïntegreerde communicatieve praktijken die een bepaalde mate van formaliteit hebben, afhankelijk van de institutionele vereisten. Deze vereisten worden bepaald door de bestaansreden van het activiteitstype. Bij een rechterlijke uitspraak is dat bijvoorbeeld de noodzaak om recht te spreken. Om recht te doen aan de institutionele bestaansredenen wordt in de praktijk een specifiek genre van communicatieve activiteit ingevoerd. Elk genre vertegenwoordigt een sociaal aanvaarde manier om door een specifieke vorm van verbale communicatie een bepaald type sociale activiteit te verrichten. Hiertoe behoren bijvoorbeeld:

• beschikken (in het juridische domein)

• socialiseren (in het interpersoonlijke domein)

• beraadslagen (in het politieke domein)

• informeren (in het domein van de nieuwsmedia)

• disputeren (in het academische domein)

Een voorbeeld van de relaties hiertussen: bij academische communicatie (communicatief domein) is disputeren een aanvaarde manier van communicatie (genre van communicatieve activiteit), waaronder bijvoorbeeld een boekbespreking of een wetenschappelijk artikel valt (communicatieve activiteitstypen).

Hoe wordt een communicatief activiteitstype argumentatief gekarakteriseerd?

Een communicatief activiteitstype wordt gedefinieerd door diens bestaansreden, de specifieke doelen die het nastreeft, de institutionele conventies en de overige kenmerken die het betreffende activiteitstype van de andere onderscheidt.

In communicatieve gebeurtenissen zal al snel argumentatie worden gebruikt. Daarom moeten relevante kenmerken van de communicatieve gebeurtenissen en communicatieve activiteitstypen worden betrokken in de analyse en beoordeling van argumentatie. Als argumentatie in een activiteitstype een belangrijke rol speelt, is het nuttig om dit type een argumentatieve karakterisering te geven.

Door de verschillende bestaansredenen en de verschillende institutionele vereisten wordt de argumentatieve dimensie in de verschillende typen op diverse wijzen vormgegeven. Er zijn vier punten waarop de argumentatieve karakterisering van de communicatieve activiteitstypen betrekking moeten hebben:

1. de beginsituatie (in de confrontatiefase),

2. de uitgangspunten (in de openingsfase),

3. de argumentatieve middelen en kritiek (in de argumentatiefase) en

4. de uitkomsten (in de afsluitingsfase).

Welke institutionele voorwaarden gelden bij het strategisch manoeuvreren?

Bij de analyse en beoordeling van argumentatieve zetten in een bepaald communicatief activiteitstype moet gelet worden op de institutionele voorwaarden die hieraan gesteld worden. De argumentatieve karakterisering van het activiteitstype levert een beschrijving op die bruikbaar is als startpunt bij de vaststelling van de institutionele voorwaarden. 

De primaire institutionele voorwaarden hebben meestal een procedureel karakter: zij zijn officieel en formeel. Bijvoorbeeld de regels uit het reglement van orde die gelden in een Tweede Kamer-debat. De secundaire institutionele voorwaarden hebben een materieel karakter: zij zijn onofficieel en informeel. Beide soorten institutionele voorwaarden kunnen in alle discussiefasen het strategisch manoeuvreren beïnvloeden. Dit geldt voor alle drie de aspecten van strategisch manoeuvreren. In het academisch domein sluiten primaire institutionele voorwaarden persoonlijke aanvallen in een wetenschappelijk debat uit. In het domein van de nieuwsmedia geldt de secundaire institutionele voorwaarde dat het nieuws niet te abstract mag worden gebracht zodat de kijkers het kunnen begrijpen.

Wat geldt ten aanzien van kritische vragen in argumentatie?

Om te voldoen aan de institutionele voorwaarden moeten de algemene kritische vragen die bij een bepaald soort strategisch manoeuvreren horen in sommige activiteitstypen preciezer worden gemaakt. Dit zorgt voor verschillende specifieke vragen voor verschillende communicatieve activiteitstypen. Specifieke kritische vragen zijn namelijk afhankelijk van de bijzondere vereisten van een specifiek communicatief activiteitstype.

Dit betekent dat de beoordeling van de drogredelijkheid van argumentatieve zetten uiteindelijk afhankelijk is van contextgebonden overwegingen. Dat het gebruik van een bepaald soort strategische manoeuvre deugdelijk kan zijn in het ene communicatieve activiteitstype en in het andere drogredelijk is, verklaart weer extra waarom drogredenen eenvoudig over het hoofd worden gezien.