Artikelsamenvatting bij Father involvement during early childhood: A systematic review of the literature van Diniz e.a. - 2021

Waar gaat dit artikel over?

Betrokkenheid van vaders is een belangrijk maatschappelijk onderwerp geworden en wordt beïnvloed door sociaal-economische veranderingen, cultuur en toegenomen diversiteit in gezinsstructuren.

Eén van de eerste modellen van vaderlijke betrokkenheid, bedacht door Lamb et al. (1985), introduceerde drie dimensies van vaderbetrokkenheid:

1. Betrokkenheid: directe interacties tussen vader en kind. Hierbij is de kwaliteit van betrokkenheid belangrijker dan de kwantiteit.
2. Toegankelijkheid: de mate van beschikbaarheid van vader voor het kind.
3. Verantwoordelijkheid: indirecte interacties van vader met kind, zoals het maken van tandartsafspraken.

Pleck (2010) stelde een herziene versie van dit model voor met drie hoofdcomponenten en twee aanvullende componenten:

1. Positieve betrokkenheid: interacties ten behoeve van een positieve ontwikkeling van het kind.
2. Warmte en reactiviteit: onderliggende elementen aan de positieve betrokkenheid van vader.
3. Controle: toezicht houden op de activiteiten van het kind.
4. Indirecte zorg: indirecte interacties van vader met kind, vergelijkbaar met de Verantwoordelijkheid dimensie van Lamb et al. (1985).
5. Procesverantwoordelijkheid: bewustzijn van het ouderschap en de daarbij behorende taken, zoals het monitoren van behoeftes van het kind.

Wat wordt er onderzocht in deze studie?

De complexiteit van vaderbetrokkenheid wordt beïnvloed door verschillende psychosociale factoren zoals overtuigingen, opleiding, werk en huwelijkse relaties.
Daarnaast is de betrokkenheid van de vader een voorspeller van positieve ontwikkelingsresultaten van het kind, maar wordt beïnvloed door diverse fysieke, sociale en relationele aspecten.
Deze review heeft als doel de determinanten en gevolgen van vaderbetrokkenheid te systematiseren om er een ​​meer geïntegreerd beeld van te maken.

Welke methodes zijn gebruikt?

Er zijn in totaal 86 empirische onderzoeken geselecteerd over psychosociale processen van vaderbetrokkenheid bij kinderen tot 6 jaar. Vervolgens is er een indelingssysteem ontwikkeld gefocust op algemene kenmerken van de onderzoeken, demografische gegevens van de steekproeven en vaderbetrokkenheid om de resultaten samen te vatten.

Wat zijn de resultaten?

Wat zijn de meest voorkomende kenmerken van de onderzoeken?

De meeste onderzoeken waren gebaseerd op psychosociale modellen van vaderbetrokkenheid, waarbij dimensies als betrokkenheid, verantwoordelijkheid en toegankelijkheid werden onderzocht. Andere theorieën werden vaak ook overwogen, zoals zelfeffectiviteit, gehechtheid en rolpatronen. Daarnaast werd er het meest gebruikt gemaakt van originele steekproeven en longitudinale en cross-sectional onderzoeksopzetten. Zelfgerapporteerde beoordelingen werden het meest gebruikt, maar sommige onderzoeken maakten ook gebruik van tijddagboek- en observatiebenaderingen. Studies werden voornamelijk uitgevoerd in Angelsaksische landen, met name de Verenigde Staten, met opkomend onderzoek in Europese, Aziatische, Midden-Oosterse en Braziliaanse contexten.

De onderzoeken hebben zich vooral gefocust op blanke en gemengde etnische achtergronden, terwijl een kleiner percentage specifieke etnische achtergronden onderzocht, zoals Aziatische en Midden-Oosterse gezinnen. Midden-SES-gezinnen werden het meest bestudeerd en de meeste vaders woonden samen met moeders. De leeftijd van de vaders en de leeftijd van de kinderen liep uiteen, waarbij zuigelingen en kleuters het meest voorkwamen.

Welke domeinen van vaderbetrokkenheid komen het meest voor?

De domeinen van vaderbetrokkenheid omvatten directe zorgactiviteiten, genegenheid, spel en verantwoordelijkheid. Empirische processen onderzochten vaderbetrokkenheid als uitkomst, voorspeller of bemiddelaar in relatie tot het welzijn van kind en gezin. Determinanten van vaderbetrokkenheid werden georganiseerd in vier hoofddimensies:

1. Individueel: sociaaleconomische achtergrond, ouderlijke geschiedenis, attitudes en zelfredzaamheid.
2. Familiaal: vader-moederrelatie, communicatie, gehechtheid en het temperament van het kind.
3. Extra-familiaal: werk-gezinsrelatie, vaderschapsverlof, werk en informele ondersteuningssystemen.
4. Cultureel: genderrolopvattingen en religiositeit.

Op welke kinduitkomsten heeft vaderbetrokkenheid invloed?

Betrokkenheid van de vader liet verschillende positieve resultaten zien op de ontwikkeling van het kind, wat leidde tot minder externaliserend gedrag, hogere cognitieve vaardigheden en betere sociaal-emotionele competentie. Het speelde ook een rol bij de emotieregulatie van het kind, de veiligheid van de gehechtheid, de geestelijke gezondheid en de slaapkwaliteit. Bovendien beïnvloedde vaderbetrokkenheid de dynamiek van co-ouderschap, huwelijksrelaties en het welzijn van de moeder.

Wat is de conclusie?

Het belangrijkste doel van deze review was om een ​​uitgebreid overzicht te geven van huidig ​​onderzoek naar de psychosociale processen van vaderbetrokkenheid. Verschillende theoretische kaders werden gebruikt om de invloed van de individuele kenmerken, relaties en achtergrond van vaders op hun betrokkenheid bij hun kinderen te bestuderen. Daarnaast werd er ook gekeken naar de implicaties van deze betrokkenheid op de ontwikkeling en het welzijn van kinderen. 

Onderzoek naar vaderbetrokkenheid toonde verschillende benaderingen aan, met toenemend gebruik van longitudinale en dyadische methoden, interviews, tijddagboekstudies en observatieontwerpen. In sommige studies was het echter onduidelijk welke theoretische kaders gebruikt waren, waardoor er geen volledig begrip van de onderliggende psychosociale processen is. Bovendien bleek dat er een voorkeur voor onderzoek is in westerse samenlevingen, met een focus op blanke en middenklasse gezinnen. Hierdoor is er te weinig onderzoek gedaan naar verschillende sociaaleconomische en culturele achtergronden.

Verder concentreerden onderzoekers zich meestal op de directe betrokkenheid van vaders bij hun kinderen, vooral in spel en genegenheid, terwijl aspecten als indirecte zorg en toegankelijkheid minder aandacht kregen. 

Waar zou toekomstig onderzoek zich op moeten richten?

Toekomstig onderzoek zou zich moeten focussen op het onderzoeken van vaders buiten de westerse middenklasse gezinnen, uit diverse gezinscontexten en meer rekening houden met culturele en maatschappelijke invloeden op vaderbetrokkenheid. Om evidence-based interventies en sociaal beleid te promoten, is het belangrijk dat de mechanismen en omstandigheden begrepen worden die van invloed zijn op de betrokkenheid van vaders in diverse gezinssituaties. Door een meer inclusief perspectief te gebruiken, kunnen onderzoekers bijdragen aan het verminderen van ongelijkheden in de gezinsdynamiek en de betrokkenheid van vaders op een zinvolle manier vergroten.