Wat is de oorsprong van sociale intelligentie en cultuur? - Chapter 3

Volgens sommigen is de belangrijkste drijfveer voor menselijke intellectuele ontwikkeling niet het vermogen om slimmer te zijn, maar om complexe sociale interacties te begrijpen en te voorspellen en daarmee beter te zijn dan anderen. Dit vermogen wordt ook wel sociale intelligentie genoemd.

Cultuur is een gedeelde set van waarden, vaardigheden, artefacten en overtuigingen binnen een groep van individuen. Via het proces van sociaal leren wordt cultuur gedeeld met groepsleden, zowel van persoon tot persoon als van generatie op generatie. De verschillen tussen culturen zijn vaak te wijten aan omgevingsfactoren, terwijl de overeenkomsten kunnen worden toegeschreven aan biologie en evolutie. Onze hersenen zijn op zo’n manier ontwikkeld dat we gedeelde kennis, vaardigheden en overtuigingen kunnen creëren en absorberen.

Wat is de sociale intelligentie hypothese?

De sociale intelligentie hypothese stelt dat evolutionaire druk om sociaal slimmer te zijn heeft geleid tot meer algemene veranderingen die resulteerden in toegenome intellect in niet-sociale domeinen. Er zijn verschillende interpretaties van dit basale idee:

1. Intelligentie wordt gemanifesteerd in het sociale leven. Deze zwakke interpretatie van de hypothese stelt dat intelligentie meer breed geconstrueerd moet worden om problemen op te kunnen lossen in het sociale leven. Dit idee wordt over het algemeen geaccepteerd.

2. Complexe samenleving vraagt om vergrote intelligentie. Deze iets sterkere interpretatie gaat ervan uit dat er iets veeleisend is aan problemen oplossen in de sociale wereld wat zorgt voor een behoefte aan grotere intelligentie.

3. Complexe samenleving kiest de specifieke karakteristieken van intelligentie. De sterkste interpretatie van de hypothese stelt dat sociale druk niet alleen invloed heeft op de hoeveelheid intelligentie, maar ook op het type intelligentie.

In deze samenvatting komt de discussie tussen de tweede en derde interpretatie vaker naar voren. In dit hoofdstuk wordt vooral aandacht besteed aan bewijs van niet-menselijke diersoorten.

Wat is de relatie tussen sociale intelligentie en hersengrootte?

Verschillende studies hebben de sociale intelligentie hypothese getest door te kijken naar de relatie tussen sociale intelligentie en hersengrootte. De voorspelling hierbij is dat hoe complexer de sociale wereld van een diersoort is, hoe groter de hersenen zullen zijn. Er zijn een aantal problemen met het bestuderen van deze link. In de eerste plaats zijn er verschillende manieren om sociale intelligentie te definiëren. Ten tweede is het niet altijd mogelijk om het te meten in de natuurlijke staat van bepaalde diersoorten. Bovendien meent deze benadering dat hersengrootte een bruikbare index van algemene intelligentie is, terwijl dat niet het geval hoeft te zijn. Over het algemeen wordt de hersengrootte niet gemeten, maar wordt er uitgerekend hoe de neocortex zich verhoud tot de rest van het brein. Om sociale intelligentie te meten zijn in verschillende studies onder andere groepsgrootte, misleiding, sociaal leren, innovatie en gereedschapsgebruik ingezet. Algemene kritiek op deze studies is dat ze te veel nadruk leggen op een soort meting (hersengrootte). Een preciezere meting waarbij ook gebruik gemaakt wordt van andere methoden kan hele andere uitkomsten geven.

Onvolwassenheid

Een factor die gerelateerd is aan hersengrootte is de duur van onvolwassenheid. Mensen doen er lang over om volwassen te worden, en dit heeft als mogelijk voordeel dat ze veel kunnen leren en zich kunnen aanpassen aan hun omgeving en cultuur. De nadruk op sociaal leren heeft interessante implicaties voor het nature-nurture debat: als intelligentie gerelateerd is aan ons vermogen om van elkaar te leren, dan is het zowel een product van de natuur als onze omgeving.

Komt taal voort uit toegenomen sociaal en cognitief intellect?

Er zijn een aantal interessante parallellen tussen verschillende taaltheorieën en de sociale intelligentie hypothese. Zo is er bijvoorbeeld een discussie over de vraag of taal voortkomt uit niet-specifieke evolutionaire veranderingen zoals toegenomen hersengrootte. Volgens sommigen (Gould, Chomsky, Dunbar) komt taal voort uit algemene selectieve druk om slimmer te worden - op sociaal en cognitief gebied. Deze druk heeft vervolgens geleid tot algemene veranderingen waaruit taal is ontstaan. Anderen (Pinker, Bloom) stellen dat taal ontstaan is uit selectieve druk die specifiek gerelateerd is aan communicatieve behoeften in plaats van als het bijproduct van meer algemene veranderingen zoals hersengrootte en groepsgrootte. Tegenwoordig wordt taal niet langer gezien als een enkele maar een veelzijdige entiteit, waarvan de verschillende aspecten op een algemene of taal-specifieke manier kunnen worden gezien. Zo kan op verschillende manieren gekeken worden naar de afkomst van twee belangrijke aspecten van taal, larynx (een orgaan in de nek van zoogdieren dat verantwoordelijk is voor geluidsproductie en syntax (de regels waarmee wordt gecombineerd om betekenisvolle zinnen te maken.

Hoewel er bewijs is voor de sociale intelligentie hypothese, is het onduidelijk of specifieke processen voortkomen uit algemene veranderingen of specifiek gevormd zijn tijdens de evolutie.

Wat is de evolutionaire oorsprong van cultuur?

Door de tijd heen is met name onze cultuur veranderd, niet de biologie. Hoewel sommige menselijke culturen andere systemen hebben om in hun omgeving te kunnen overleven, betekend dat niet dat de ene cultuur beter is dan de andere. Bepaalde culturele trends zijn dominant in vergelijking met anderen wanneer ze in contact met elkaar komen (bijvoorbeeld geweren vs. speren). De term meme beschrijft eenheden van cultuur die worden overgedragen van de ene op de andere persoon volgens hun eigen waargenomen ‘fitness’.

Cultuur in niet-menselijke diersoorten

Hoewel andere diersoorten niet zulke complexe culturen hebben als mensen, kunnen er toch belangrijke gelijkenissen gevonden worden. Withen en van Schaik (2007) categoriseren sociaal geleerd gedrag van verschillende diersoorten in een ‘cultuurpiramide’. De lagere niveaus zijn meer aanwezig in de natuur. Op het laagste niveau, sociale informatie uitwisseling, wordt bepaalde informatie tijdelijk gebruikt en daarna afgedankt. Het tweede niveau bestaat uit tradities. Een traditie is een onderscheidend patroon van gedrag dat gedeeld wordt door twee of meer individuen in een sociale groep. Meerdere tradities vormen samen een cultuur, het bovenste niveau van de piramide. In cumulatieve culturen passen tradities zich aan of verbeteren ze zich door de tijd heen.

Welke verschillende vormen van sociaal leren zijn er?

Hoewel veel diersoorten de mogelijkheid tot sociaal leren hebben, verschillen de mechanismen die gebruikt worden. Afgezien van taal maken mensen bijvoorbeeld gebruik van fundamenteel andere mechanismen. Volgens sommigen maken mensen gebruik van imitatie, een vorm van sociaal leren die gebaseerd is op het begrijpen van de doelen, intenties en mentale staat van andere individuen. Andere, niet-imitatieve vormen van sociaal leren kunnen voortkomen uit een aantal verschillende mechanismen:

• Mimicking: Het kopiëren van een handeling zonder het doel te begrijpen

• Stimulus enhancement/local enhancement: Wanneer een ander individu de aandacht vestigt op een locatie of object verhoogt dit de kans dat de observator hier ook aandacht aan zal besteden.

• Contagion: Dit verwijst naar het nadoen van gedragingen die aangeboren zijn in plaats van aangeleerd, zoals gapen.

Bij mensen is er bewijs gevonden voor echte imitatie. De neiging van mensen om het gedrag van anderen te begrijpen en te verklaren door gebruik te maken van interne staten wordt intentional stance genoemd. Ook bij sommige primaten is bewijs gevonden voor imitatie. Chimpansees lijken te imiteren op basis van hun begrip van doelen en wellicht ook van intenties. Als imitatie bij mensen en apen zo op elkaar lijkt, hoe kan het dan dat het veel vaker voorkomt bij mensen? Een mogelijkheid is dat mensen betere vaardigheden hebben in andere domeinen waardoor ze meer imiteren. Een andere mogelijkheid is dat imitatie voor mensen meer belonend is dan voor apen.

Natuurlijke selectie maakt het mogelijk dat mensen zich kunnen aanpassen aan hun omgeving. Een ander, sneller mechanisme – sociaal leren – zorgt voor een nog snellere aanpassing. Samen met innovatie en andere cognitieve vaardigheden zorgt dit ervoor dat er complexe culturen ontstaan. Culturele tradities vergroten onze cognitieve en fysieke mogelijkheden en vormen een middel om zowel individuele als groepsidentiteiten te vormen.

Wat is biologische antropologie?

Een andere veld waaruit informatie over de sociale en cognitieve evolutie van de mens wordt gehaald is biologische antropologie, de studie van de gedragsmatige en anatomische evolutie van de mens.

Hoe neemt het brein materiële symbolen op?

Hoewel taal ontstaan is dankzij evolutionaire druk, hebben mensen een reeks van materiële symbolen gecreëerd die het product zijn van cultuur (zoals schrijven, cijfers en kunst). Een interessante vraag is hoe het brein zulke informatie kan opnemen. De neurale circuits voor schrijven en rekenen zijn vrijwel gelijk bij mensen uit verschillende culturen en binnen deze culturen. Dit wordt ook wel neuronaal recycling genoemd. Een bepaald hersengebied in het ventrale visuele pad dat meer reageert op de visuele representatie van een letterreeksen dan op andere objecten wordt het visuele woordvorm gebied genoemd. Ook voor numerieke cognitie is een gebied in de parietaalkwab gevonden dat reageert tijdens rekenkundige taken en het bekijken van verschillende numerieke symbolen, zowel binnen en tussen culturen. Hoewel andere diersoorten ook zo’n basaal systeem hebben, gaan mensen dit te boven door gebruik te maken van numerieke symbolen. Door het gebruik van externe technologieën creëren mensen een uitgebreide cognitie die de hersen-gebaseerde en materiële werelden dichter bij elkaar brengt.

Hoewel schriftelijke en numerieke systemen als sociaal gezien kunnen worden doordat ze zijn verzonnen en overgenomen door velen, zijn er ook meer directe invloeden op de natuur van sociale interactie. Zo heeft geld twee brede sociale functies: sociale uitwisseling en het bereiken of vasthouden van een bepaalde sociale positie.

Wat is de rol van gereedschap?

Zoals symbolen ons helpen te ontsnappen aan de beperkingen van onze geest, helpt gereedschap ons om te gaan met de beperkingen van ons lichaam. De informatie over deze objecten, die meestal met de handen gebruikt worden om secundaire objecten te manipuleren, wordt van mens op mens overgebracht.

Het modificeren van de hersenen door het gebruik van gereedschap en technologie

Sommige neuronen reageren zowel wanneer een bepaald lichaamsdeel wordt aangeraakt als wanneer een visuele stimulus vlakbij dit lichaamsdeel bewogen wordt. Deze neuronen worden multisensorisch genoemd omdat ze reageren op meer dan een sensorisch systeem en worden vaak bestudeerd bij apen met behulp van een methode die single-cell elektrofysiologie wordt genoemd. Het ruimtelijke gebied dat een neurale respons uitlokt wordt het receptieve veld van de neuron genoemd. Wanneer apen gereedschap gebruikten, veranderde dit receptieve veld en werd het gereedschap hierin opgenomen. Ook bij mensen is er bewijs gevonden voor multisensorische verwerking (bv. een blind persoon met een stok).

Wat is de rol van spiegelneuronen in imitatie?

Eén van de meest fascinerende ontdekkingen in cognitieve neurowetenschappen is die van het systeem van spiegelneuronen. Deze neuronen reageren wanneer een handeling wordt uitgevoerd als deze handeling geobserveerd wordt. De reactiekenmerken van deze neuronen zijn vaak vrij specifiek. Soms zijn ze afgestemd op precieze handelingen die doelbewust zijn en reageren ze niet als dezelfde handeling wordt uitgevoerd in de afwezigheid van een object of een intentie. Dit wijst erop dat met name de doelbewuste natuur van belang is. Umilta en collega’s vonden dat spiegelneuronen reageren wanneer als een juiste actie wordt geïmpliceerd of daadwerkelijk wordt uitgevoerd. Deze bevindingen wijzen erop dat de premotorcortex abstracte representaties van actie-intenties bevat die gebruikt worden bij het plannen van eigen handelingen en het interpreteren van de handelingen van anderen. Een hersengebied dat strekt van het gebied van Broca tot aan de premotorcortex wordt bij mensen geactiveerd wanneer hand- en lipbewegingen worden geobserveerd.

Waarom apen geen gereedschap gebruiken

Er is een gebrek in het verhaal over spiegelneuronen, imitatie en gereedschapsgebruik: er wordt aangenomen dat spiegelneuronen bij apen, chimpansees en mensen bestaan, maar gereedschapsgebruik komt bij apen nauwelijks voor, bij chimpansees over het algemeen wel en mensen gebruiken veel gebruik van gereedschap. Wat veroorzaakt dit verschil? Volgens Iriki en collega’s zijn spiegelneuronen wel noodzakelijk, maar niet voldoende om gereedschapsgebruik te kunnen imiteren. Bij apen die wel gereedschap kunnen gebruiken bestaan er extra connecties tussen de intraparietale sulcus en de temporaal-parietale junctie, en bij apen die geen gereedschap kunnen gebruiken niet. Het interparietale gebied bevat neuronen waarvan het receptieve veld vergroot is door gereedschapsgebruik en spiegelneuronen. De temporaal-parietale junctie is gerelateerd aan theory of mind en gevoelens van embodiment. Veranderingen in genenexpressie in het interparietale gebied gaan gepaard met het leren van gereedschapsgebruik en zorgen waarschijnlijk voor de veranderingen in connecties.

Stampvragen

1. Wat is sociale intelligentie en wat stelt de sociale intelligentie hypothese?

2. Geef drie interpretaties van de sociale intelligentie hypothese.

3. Leg uit wat men bedoelt met de cultuurpiramide van Withen en Schaik en licht de niveaus kort toe.

4. Geef drie vormen van sociaal leren.

5. Wat wordt bedoeld met ‘multisensorische neuronen’ en het ‘receptieve veld van de neuron’?