Waaruit bestaat de sociaal-leertheoretische visie? - Chapter 4

Mensen hebben hun manieren van ordenen en ervaren geleerd. Het is van belang dat voor de hulpverlener duidelijk is hoe iemand dat geleerd heeft. Rogers benadrukt het groeiproces bij mensen. Wexler legt met betrekking tot het helpen van mensen wel de nadruk op de verandering van het proces van ordening en interpretatie van informatie, maar vergeet hierbij dat mensen hun gedrag moeilijk kunnen veranderen. Mensen moeten dit leren. De sociaal-leertheoretische visie gaat in op dit leerproces.

Welke wisselwerking bestaat er tussen persoon, omgeving en gedrag?

Volgens de sociale leertheorie kan de mens zich, binnen biologisch bepaalde grenzen, op een groot aantal manieren ontwikkelen. Behalve deze natuurlijke determinatie wordt de persoon ook beïnvloed door zijn eigen gedrag en zijn omgeving. Er bestaat dus een wisselwerking tussen de persoon, de omgeving en zijn gedrag. Deze driehoeksverhouding is door Bandura uitgewerkt. De invloed van deze drie bepalende factoren is relatief. Soms zal de omgeving de bepalende factor zijn, een andere keer zal de persoon zelf dominant zijn met betrekking tot het proces van de ontwikkeling. De hulpverlener dient dus met alle factoren rekening te houden. Welke rol spelen eigenschappen van het menselijk karakter in bovengenoemde driehoeksverhouding? Vaak worden deze eigenschappen immers beïnvloed. In het algemeen zijn cognitieve en intellectuele functies, de notie van abstracte zaken en het vermogen om problemen op te lossen, relatief onafhankelijk van de situatie en de omgeving. Deze stabiele eigenschappen worden de genotype-eigenschappen genoemd. Op het sociale gebied is het functioneren echter sterk gerelateerd aan de situatie. De omgeving heeft invloed op deze eigenschappen. Deze merkbare kenmerken worden onder de noemer fenotype geplaatst. 

Het toekennen van karaktereigenschappen en het geven van een betekenis aan mensen en gebeurtenissen wordt behandeld in de zogenaamde attributietheorie. Deze theorie gaat ervan uit dat mensen gebruik maken van eenvoudige opvattingen om de wereld begrijpelijk te maken. Mensen hebben deze eenvoudige opvattingen ook over anderen, in de vorm van typen en stereotypen. Dikwijls worden eigenschappen aan de hand van het uiterlijk toebedeeld. Zo wordt een dik persoon vaak als gezellig omschreven. Een ander misverstand is het toekennen van een te grote rol van betekenis aan de situatie. Een persoon gebruikt het excuus "Ik was mezelf niet". Ook kan iemand, als hij gedrag van anderen wil verklaren, teveel gebruikmaken van stabiele persoonlijkheidseigenschappen. Het toekennen van eigenschappen verdient de nodige nuance. Er kunnen dus zogenaamde attributiefouten gemaakt worden. Het is belangrijk onderscheid te maken tussen de situatie en de psychologische situatie. De psychologische situatie is altijd de omgeving, zoals waargenomen en verwerkt door de persoon die er zijn eigen subjectieve interpretatie aan geeft.

Hoe leert men gedrag?

De meeste dingen leren mensen van anderen. Door het observeren en imiteren van anderen leren mensen nieuw gedrag. In het Engels heet dit modelling. Het leren aan de hand van een voorbeeld slaat niet alleen op daden, maar ook op het denken. Mensen kunnen het geobserveerde gedrag in hun geheugen opslaan en kunnen er al dan niet gebruik van maken. Wil deze vorm van leren succes hebben dan moet iemand in de eerste plaats zijn aandacht richten op het te leren gedrag. Alleen dan kan hij het op een juiste wijze waarnemen. Bovendien moet iemand er de belangrijkste elementen uit kunnen lichten. In de derde plaats is het van belang dat een persoon gemotiveerd is. Vervolgens moet een persoon de waarnemingen ook kunnen onthouden. Tenslotte moet iemand de waargenomen kennis ook kunnen toepassen. Men kan wel een voorbeeld waarnemen, maar dit wil niet zeggen dat men het voorbeeld kan nabootsen. Het omzetten van kennis in een handeling vraagt om oefening. Deze oefeningen laten vaak zien dat men bepaalde dingen nog niet onder de knie heeft. Daarom is het van belang dat de persoon die iets moet leren aanvullende informatie heeft, en iemand in de buurt is die de persoon kan corrigeren waar nodig. Het leren door consequenties is een andere manier waarop mensen gedrag leren. Wanneer gedrag een positief effect heeft, zal dit gedrag herhaald worden. Wanneer gedrag een negatief effect heeft, dan zal dit gedrag minder vaak herhaald worden of zal dit gedrag helemaal niet meer vertoond worden. Dit is een punt dat te maken heeft met de interpretatie van gebeurtenissen. Soms bedoelt iemand niet iets negatiefs maar wordt dat wel zo begrepen. Vaak is het in de samenleving duidelijk wat de consequenties voor een bepaald soort gedrag zijn. Deze duidelijke consequenties staan in verband met de cognitieve processen. De functie van deze consequenties is het reguleren van gedrag.

Welke invloeden reguleren het gedrag?

De belangrijkste factor bij het reguleren van gedrag, is de persoon zelf. Door de ervaringen die hij heeft, verwacht hij dat zijn handelingen bepaalde gevolgen hebben. Deze verwachtingen hebben grote invloed op het gedrag. De ervaringen worden opgedaan door de ordening en interpretatie van de feiten, het handelen, en de gevolgen daarvan. Verwachtingen kunnen ook ontstaan doordat anderen over hun ervaringen vertellen. Het anticiperen op mogelijke gevolgen leidt onder andere tot het vermijden van situaties. Door dit vermijdingsgedrag kunnen mensen in een vicieuze cirkel terechtkomen, bijvoorbeeld personen die een angst voor mensen ontwikkelen omdat zij slechte ervaringen met mensen hebben. Deze angst zorgt ervoor dat de persoon geen goede contacten meer kan leggen en de persoon kan hierdoor dus geen goede ervaringen meer opdoen. In een dergelijke situatie is het van belang dat de hulpverlener de cliënt corrigeert en de verwachtingen ter discussie stelt. De verwachtingen kunnen beïnvloed worden. Volgens Bandura kan men een onderscheid maken tussen de zogenaamde doeltreffendheidsverwachting en de resultaatverwachting. De resultaatverwachting is de verwachting van een persoon dat bepaalde vormen van gedrag over het algemeen een positief gevolg zullen hebben. De doeltreffendheidverwachting is de overtuiging van een persoon dat hij zelf in staat is het gedrag te vertonen dat een positief gevolg zal hebben. Vooral het geloof in de eigen doeltreffendheid stelt de mens in staat moeilijke dingen te doen. Men kan deze doeltreffendheidsverwachting op verschillende manieren beïnvloeden:

• Het ervaren van succes leidt tot vertrouwen in de doeltreffendheid. Door succes te hebben op een bepaald gebied, krijgt men ook de verwachting dat men succes kan krijgen op een verwant gebied.

• Het zien van andere mensen die een moeilijke taak weten te volbrengen zonder nadelige gevolgen, heeft een positief effect op de resultaatverwachting. Dit heeft op zijn beurt een positief effect op de doeltreffendheidsverwachting. De persoon moet zich wel enigszins verwant voelen met het voorbeeld. Als dit niet het geval is, kan het zelfs demotiverend werken.

• Men kan overredingskracht gebruiken om iemand positief te beïnvloeden. Deze methode is echter weinig succesvol.

• Emotionele opwinding is van invloed op de doeltreffendheidsverwachting. Het gebrek aan spanning leidt tot futloosheid, te grote spanning leidt tot zenuwachtigheid en angst.

• Situatie gebonden factoren beïnvloeden de doeltreffendheidsverwachting ook. De werknemer zal bijvoorbeeld eerder een vrije middag vragen dan een snipperweek, omdat de kans op succes hierbij groter is.

Zelfregulering

De voorgaande alinea's zijn vooral ingegaan op factoren uit de omgeving die het gedrag beïnvloeden. Het is echter de persoon zelf die zijn gedrag bepaalt. Doelgericht oefenen van nieuw gedrag is belangrijk. Men kiest vooral zelf de normen waarnaar men zich gedraagt. Met andere woorden, mensen reguleren hun gedrag zelf. Het proces van zelfregulering heeft verschillende kenmerken. In de eerste plaats kan een persoon een doel voor ogen hebben. Dit noemt men de norm. Als het doel bereikt is, dan geeft de persoon zichzelf een beloning. Deze beloning speelt een rol bij de zelfmotivering. Een ander kenmerk van het proces van zelfregulering is de beoordeling van het gedrag. Men beoordeelt de eigen prestatie naar de eigen normen en in vergelijking met anderen. Men kan zichzelf ook met zichzelf vergelijken, bijvoorbeeld een persoon die zijn prestaties vergelijkt met die van een jaar geleden. Kenmerkend voor de westerse wereld is de notie van veel mensen dat hun prestaties steeds groter moeten worden. De zelfregulering wordt vooral bepaald door de handelingen en reacties van anderen. Hoe belangrijker iemand voor een ander is, des te groter is zijn invloed op diegene. Mensen kunnen dus ook beïnvloed worden door een voorbeeld. Vooral jongeren imiteren de voor hun belangrijke personen. Ouders, trainers, maar ook sporthelden en popsterren hebben een voorbeeldfunctie. Vooral kinderen nemen de normen van de voor hun belangrijke personen over. Zij leren bovendien dat het goed is om de norm wel te bereiken en dat het kwalijk is om deze norm niet te halen. Wanneer men zich een te hoge norm heeft gesteld, dan kan men daar een negatief zelfbeeld aan overhouden.

Wat is de invloed van het ideaalbeeld?

Een te hoog ideaalbeeld en te hoge verwachtingen met betrekking tot de prestaties kunnen een kwelling worden. Ze kunnen leiden tot een gevoel van mislukking en iemand kan zichzelf daardoor een waardeloos figuur vinden. Het vertrouwen is dan ver te zoeken. Mensen kunnen dan een uitweg gaan zoeken in fantasieën. Soms geven ze de buitenwereld de schuld van hun situatie. Het resultaat is dat dergelijke personen steeds moeilijker hun weg vinden in de samenleving. Het ideaalbeeld zal bijgesteld moeten worden. Dit vereist een grote vaardigheid. Mensen zullen dit als een achteruitgang opvatten. De hulpverlener zal de persoon duidelijk moeten maken dat een stap minder niet slechter is. Dit vergt van de cliënt echter wel een andere manier van denken.