Wat is de relatie tussen stress en werk? - Chapter 10

Wat is het probleem van stress?

Arbeids- en organisatiepsychologen spenderen veel tijd om de oorzaken van stress op het werk te identificeren, omdat stress voor een grote verscheidenheid aan gezondheidsproblemen kan zorgen. Ook proberen ze erachter te komen hoe werkstress gerelateerd is aan werk en ontwikkelen ze strategieën om stress te verminderen en te managen.

Voor het onderzoeken van stress op het werk hebben Kahn en Byosiere een uitgebreid model ontwikkeld. Hun model presenteert een aantal belangrijke factoren in het proces van stress, zoals:

• Werkstress.

• Moderatoren van het proces van stress.

• Gevolgen van stress.

Cannon merkte in zijn onderzoeken naar dierlijke en menselijke reacties op gevaarlijke situaties op dat dieren en mensen een vecht-of-vlucht reactie hebben. Dit verwijst naar een adaptieve reactie van mensen en dieren op stressvolle situaties waarin ze kiezen om of the vechten of te vluchten.

Selye was de eerste die een onderscheid maakte tussen goede stress en slechte stress. Goede stress heet eustress en is een soort stress dat ervoor zorgt dat iemand gemotiveerd raakt en hard werkt om doelen te bereiken. Slechte stress heet ook nood (disstress) en is een stress dat het gevolg is van chronische veeleisende situaties en zorgt voor negatieve gezondheidsklachten.

Selye merkte op dat de reactie sequentie op bijna elke ziekte of trauma bijna identiek is. Hij noemde dit algemene adaptatie syndroom (general adaptation syndrome) en deelde het op in drie fases:

1. Alarm reactie: lichaam mobiliseert middelen om met extra stress om te gaan.

2. Weerstand fase: lichaam dealt met de originele bron van stress, maar weerstand tegen andere stressoren is verlaagd.

3. Uitputting: algehele weerstand daalt en ongunstige gevolgen volgens als de stress niet vermindert.

Dit gaat over de lichamelijk reactie op stress over een langere tijd.

Copingsstijlen worden over het algemeen opgedeeld in twee soorten:

• Probleem-gerichte coping: is coping gericht op het managen of veranderen van het probleem dat de stress veroorzaakt.

• Emotie-gerichte coping: is coping gericht op het reduceren van de emotionele reactie op een probleem door vermijding, minimaliseren of afstand nemen van het probleem.

Wat is een stressfactor?

Een stressfactor is een fysieke of psychologische eis waarop een individu reageert. Reacties op deze stressfactoren worden vaak strains genoemd.

Stressfactoren gerelateerd aan werk vallen in twee grote categorieën:

• Fysieke / taak stressfactoren.

• Psychische factoren.

Onder psychische stressfactoren vallen vaak de volgende zaken:

• Gebrek aan controle/voorspelbaarheid.

• Interpersoonlijke conflicten.

• Onbeleefdheid op het werk.

• Stressfactoren met betrekking tot de rol van de werknemer. Rol verwijst hier naar de verwachtingen met betrekking tot de verantwoordelijkheden en vereisten van een bepaalde functie. Voorbeelden van stressfactoren tot de rol van de werknemer zijn: rol ambiguiteit, rol conflict en rol overbelasting. Rol ambiguïteit is een stressfactor die zich voordoet als een werknemer geen duidelijk kennis heeft over wat er qua gedrag verwacht wordt voor de baan. Rol conflict is een stressfactor die zich voordoet wanneer eisen vanuit verschillende bronnen onverenigbaar zijn. Rol overbelasting is een stressfactor die zich voordoet wanneer er van een individu verwacht wordt te veel rollen tegelijkertijd te vervullen.

• Werk-familie conflicten.

• Emotioneel werk. Dat is de regulering van iemands emoties om aan de eisen van werk of organisatie te voldoen. Dit kan bereikt worden door middel van:
  * Acteren aan de oppervlakte: het vervalsen van iemands uitdrukkingen of emoties.
  * Acteren in de diepte: het managen van iemands gevoelens.

• Stressfactoren gerelateerd aan uitdagingen, zijn: uitdagende-gerelateerde stressfactoren en hindernis-gerelateerde stressfactoren. Uitdagende-gerelateerde stressfactoren zijn eisen van het werk die, mogelijk stressvol, ook mogelijke winsten opleveren voor het individu. Hindernis-gerelateerde stressfactoren zijn eisen van het werk die iemands werkprestaties beperken of verstoren.

Wat zijn mogelijke gevolgen van stress op gedrag?

De gevolgen van stress op gedrag kan heel divers zijn. De volgende drie lijken voornamelijk van belang:

1. Verwerking van informatie wordt slechter door chronische stress.

2. De relatie tussen stress en prestatie heeft een u-vorm. Lage vormen van stimulatie en extreme vormen van stimulatie zorgen voor een verminderde prestatie. Optimale stimulatie zorgt voor optimale prestatie.

3. Contraproductief werkgedrag.

Wat zijn mogelijk psychologische gevolgen van stress?

Mogelijke psychologische gevolgen van stress zijn onder andere de volgende:

• Spanning.

• Depressie.

• Burn-out.

• Vermoeidheid.

• Ontevredenheid over het werk en het leven.

Burn-out is een extreme toestand van psychologische spanning die het gevolg is van een langdurige reactie op chronische stressfactoren op het werk die de middelen van het individu om ermee om te gaan te boven gaan. Dit werd als eerste gezien onder zorgprofessionals. Onderzoekers hebben drie componenten van burn-out geïdentificeerd in de zorg:

• Emotionele uitputting: burn-out die optreedt wanneer mensen zich emotioneel uitgeput voelen door werk.

• Depersonalisatie: burn-out die optreedt wanneer individuen verhard raken door hun werk en de neiging hebben om cliënten of patiënten als objecten te behandelen.

• Lage persoonlijke prestatie: burn-out waarbij individuen het gevoel hebben niet effectief om te kunnen gaan met problemen en niet goed de problemen van anderen te kunnen begrijpen of identificeren.

Wat zijn de fysieke gevolgen van stress?

Fysiologische veranderingen in het lichaam treden op wanneer stressvolle situaties overactivering van het sympathische zenuwstelsel veroorzaken, dat verschillende soorten stresshormonen produceert. Deze stresshormonen veroorzaken een verhoging van de hartslag ter voorbereiding op verhoogde fysieke en cognitieve activiteit.

Stress zorgt er ook voor dat de bloedvaten in de perifere delen van het lichaam krimpen. De combinatie van krimpende bloedvaten en meer bloed dat erdoorheen stroomt, veroorzaakt slijtage aan de kransslagaders en het hart. Dit leidt tot verdikking van plaque in de slagaders. Wat vervolgens de kans op hartaanvallen vergroot.

Wat zijn ploegendiensten?

Ploegendienst is het plannen van werk in tijdelijke ploegen. Ploegendiensten kunnen worden opgedeeld in twee verschillende soorten:

• Vaststaande dienst: een dienst dat blijvend is toegewezen aan een werknemer.

• Roterende dienst: een dienst verandert om de zoveel tijd.

Er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van dit soort werk op werknemers. Sommige diensten vinden ‘s nachts plaats en gaan dan tegen het circadiane ritme in. Psychologen ontdekten dat over het algemeen het tegen het circadiane ritme ingaan negatieve gevolgen heeft voor de gezondheid, prestaties en algemene tevredenheid. Daarnaast is het waarschijnlijker dat roterende diensten voor problemen zorgen dan vaststaande diensten.

Er bestaan nog meer vormen van werkindeling:

• Flextime is een schema waarin individuele werknemers discretie krijgen over de tijd die ze melden om te werken en de tijd dat ze op een bepaalde dag het werk verlaten.

• Een gecomprimeerde werkweek is een rooster waarbij een werknemer langer dan acht uur per dag en minder dan vijf dagen per week kan werken.

Welke theorieën over stress zijn er?

Wat is het eisen-controle model?

Het eisen-controle model van Karasek suggereert dat er voornamelijk twee factoren voor werkstress zorgen:

• Baaneisen: verwijst naar de werkdruk.

• Baancontrole: verwijst naar de combinatie van autonomie binnen de baan en de mogelijkheid om verschillende vaardigheden te gebruiken.

Volgens Karasek zorgt de combinatie van hoge baaneisen en lage controle voor hoge spanningen op het werk dat verschillende gezondheidsproblemen kan veroorzaken.

Wat is het person-environment fit model?

Het person-environment fit model gaat er vanuit dat de mate waarin een persoon past in de omgeving de hoeveelheid stress die de persoon ervaart bepaald.

Onderzoek begon duidelijk onderscheid te maken in:

• Person-job fit: de mate waarin de vaardigheden en interesses van een individu passend zijn bij de eisen van de baan.

• Person-organization fit: de mate waarin de waarden van een werknemer overeenkomen met de waarden van de meeste anderen binnen de organisatie.

Bestaan er individuele verschillen in het reageren op stress?

Mensen reageren verschillend op stress en dit heeft aandacht gekregen van psychologen. Individuele verschillen met betrekking tot karakter die het meeste aandacht hebben gekregen, zijn:

• Locus of control.

• Taaiheid.

• Zelfvertrouwen.

• Het type A gedragspatroon.

Locus of control refereert aan het geloof van een individu in de mate waarin hij of zij controle heeft over wat hem of haar overkomt. Individuen met een interne locus of control geloven dat uitkomsten het resultaat zijn van hun eigen vaardigheden en inzet, terwijl individuen met een externe locus of control geloven dat uitkomsten voor een groot gedeelte bepaald worden door andere mensen, geluk en het lot. Onderzoeksresultaten tonen aan de mensen met een interne locus of control minder spanning ervaren bij dezelfde stressfactoren dan mensen met een externe locus of control.

Taaiheid omvat een reeks persoonlijkheidskenmerken die weerstand bieden tegen stress. Individuen van wie men zegt dat ze een taaie persoonlijkheid hebben, bezitten drie kenmerken:

• Ze voelen dat ze controle hebben over en in hun leven.

• Ze zijn begaan met hun gezin en hun werkdoelen en waarden.

• Ze zien onverwachte veranderingen als een uitdaging in plaats van als obstakels.

Cohen en Edwards observeerde dat taaie mensen actief een probleemgerichte en steun-zoekende strategieën aannemen. Een sleutelcomponent van taaiheid is transformationele coping. Dat verwijst naar het actief veranderen van perceptie ten opzichte van een stressvolle gebeurtenis door het te gaan zien als een uitdaging dat overwonnen kan worden.

Zelfvertrouwen verwijst naar een gevoel van positieve eigenwaarde dat wordt beschouwd als een belangrijk hulpmiddel voor het omgaan met stress. Bij dezelfde soort omgevingsstressfactoren zullen mensen met een laag zelfvertrouwen meer spanning ervaren dan mensen met een hoog zelfvertrouwen.

Wat is het type A gedragspatroon?

Het type A gedragspatroon (TABP) is een reeks kenmerken die worden vertoond door individuen die in een chronische strijd verwikkeld zijn om in de kortst mogelijke tijd een onbeperkt aantal slecht gedefinieerde dingen uit hun omgeving te halen. Subcomponenten of dit persoonlijkheidstype omvat de volgende:

• Vijandigheid. Dit wordt geassocieerd met een verhoogde uitscheiding van stresshormonen en verhoogde kans op hart- en vaatziekten en andere schadelijke gezondheidsgevolgen op lange termijn.

• Prestatiegericht. Dit omvat de neiging om actief te zijn en hard te werken aan het behalen van doelen.

• Ongeduld. Dit reflecteert in intolerantie en frustratie als reactie op vertraagd te worden.

• Tijd urgentie. Dit refereert aan het gevoel niet genoeg tijd te hebben.

Hoe kan stress worden verminderd?

Wat is arbeidsgezondheidspsychologie?

Arbeidsgezondheidspsychologie is een gebied van de psychologie dat psychologie toepast om de kwaliteit van het beroepsleven te verbeteren en om de veiligheid, de gezondheid en het welzijn van werknemers te beschermen en te bevorderen.

Deze psychologen delen hun benaderingen tot het verlagen en managen van stress op in drie categorieën, namelijk: primaire preventiestrategieën, secundaire preventiestrategieën en tertiaire preventiestrategieën. Primaire preventiestrategieën omvatten het aanpassen of elimineren van stressfactoren op het werk. Secundaire preventiestrategieën zijn strategieën waarbij reacties op onvermijdelijke eisen of stressoren worden aangepast. Verschillende methodes hiervoor zijn:

• Stress management training.

• Stress inoculation. Primaire en secundaire preventiestrategieën worden hierbij vaak samengevoegd.

• Mindfulness.

• Relaxatie technieken.

• Biofeedback.

• Sociale steun.

Volgens House bestaan er vier verschillende vormen van sociale steun:

1. Instrumentele steun: directe hulp, vaak van praktische aard.

2. Emotionele steun.

3. Informatieve steun.

4. Steun via beoordeling.

De buffer or moderator hypothesis gaat er vanuit dat sociale steun gezondheidsproblemen vermindert door individuen te beschermen tegen de negatieve effecten van stressfactoren op het werk.

Tertiaire preventiestrategieën. Dat zijn strategieën die gericht zijn op het genezen van negatieve effecten van stressfactoren.

Komt geweld op het werk voor?

Geweld komt steeds vaker voor op het werk. Dit soort geweld valt in twee verschillende categorieën:

• Geweld toegepast op een werknemer door een niet-werknemer.

• Geweld toegepast op een werknemer door een andere werknemer.

Wat veroorzaakt geweld op het werk?

Kinney toonde aan dat stressvolle factoren correleren met geweld op het werk. Denk hierbij aan financiële problemen of slechte relaties met collega’s. Baumeister toonde met zijn onderzoek aan dat geweld op het werk vaak een gevolg is van een hoge eigenwaarde dat naar beneden wordt gehaald door een persoon of door omstandigheden. Stress is duidelijk één van de oorzaken van geweld op het werk. Om het probleem echter ingewikkelder te maken, toont onderzoek aan dat geweld op de werkvloer een oorzaak is van stress.

Bestaan er theorieën over geweld op het werk?

Er bestaan verschillende theorieën over geweld op het werk. Arbeids- en organisatiepsychologen maken vaak gebruik van één van twee theoretische benaderingen wanneer ze geweld op het werk willen onderzoeken:

• Frustratie-agressie hypothese. Deze hypothese werd voorgesteld door Dollard en collega’s en is heel simpel: frustratie leidt tot agressie.

• De gerechtigheidshypothese. Gaat er vanuit dat sommige gewelddadige handelingen begrepen kunnen worden als reacties van een werknemer op ervaren onrechtvaardigheid.

Wat is pesten?

Pesten is een persoon met een ondergeschikte status herhaaldelijk en gedurende een lange periode lastig vallen, beledigen, sociaal uitsluiten of vernederende taken toewijzen.

Pesten gebeurt net zo goed op het werk als op scholen. Onderzoeksresultaten tonen aan dat slachtoffer zijn van pesten gerelateerd is meer mentale en fysieke gezondheidsproblemen. Een ander belangrijk onderzoeksresultaat is dat slachtoffers vaak in een positie zitten waarin ze geen controle hebben. Er is weinig dat ze kunnen doen om hun situatie te verbeteren.

Er moet nog veel onderzoek gedaan worden om pesten op het werk te begrijpen en te voorkomen. Daarnaast bestaan er gerelateerde fenomenen die onderzoek nodig hebben:

• Cyberpesten: pesten dat plaatsvindt via elektronica.

• Mobbing: situatie waarin een doelwit wordt geselecteerd en gepest door een groep mensen in plaats van een individu.