Lost in the Mall with Mesmer and Wundt: demarcations and demonstrations in the psychologies - Artikel

De sociologie van de wetenschap heeft laten zien dat het steeds moeilijker wordt om de wetenschap los te zien van andere culturele reproducties. Een domein van wetenschap over verloren herinneringen is hierbij relevant. Aan de ene kant geloven mensen dat er zoiets bestaat als onderdrukte herinneringen, terwijl aan de andere kant men beargumenteert dat dit soort herinneringen niet waar zijn. Het lijken tegengestelde kanten, maar hun overeenkomst is dat zij beide wetenschap herkennen wanneer ze het zien. Ze gebruiken hetzelfde psychologische vocabulaire en dezelfde methodologische technieken. Demonstratie is hierbij een belangrijk begrip: al het wetenschappelijk werk heeft te maken met iets duidelijk maken, men laat iets opmerkelijks zien, men oefent controle uit. Demonstratie kan ook gezien worden als een re-presentatie, een vertaling van een object in een ander referentiekader. Demonstratie kan ook zijn dat je een bepaald standpunt inneemt.

De geest is niet zomaar te observeren. Het bestaan en de werking ervan kunnen alleen indirect bekeken worden. Het is daarom ook altijd de vraag of de geest nou wel of niet van belang is.


De sociologie van de wetenschap heeft laten zien dat het steeds moeilijker wordt om de wetenschap los te zien van andere culturele reproducties. Een domein van wetenschap over verloren herinneringen is hierbij relevant. Aan de ene kant geloven mensen dat er zoiets bestaat als onderdrukte herinneringen, terwijl aan de andere kant men beargumenteert dat dit soort herinneringen niet waar zijn. Het lijken tegengestelde kanten, maar hun overeenkomst is dat zij beide wetenschap herkennen wanneer ze het zien. Ze gebruiken hetzelfde psychologische vocabulaire en dezelfde methodologische technieken. Demonstratie is hierbij een belangrijk begrip: al het wetenschappelijk werk heeft te maken met iets duidelijk maken, men laat iets opmerkelijks zien, men oefent controle uit. Demonstratie kan ook gezien worden als een re-presentatie, een vertaling van een object in een ander referentiekader. Demonstratie kan ook zijn dat je een bepaald standpunt inneemt.

De geest is niet zomaar te observeren. Het bestaan en de werking ervan kunnen alleen indirect bekeken worden. Het is daarom ook altijd de vraag of de geest nou wel of niet van belang is.

Drie vormen van demonstratie

Een activiteit van de wetenschap is het verkrijgen van toegang door experimenten en berekeningen bij entiteiten die niet dezelfde kenmerken hebben als mensen. Het zichtbaar maken en socialiseren van zulke entiteiten is iets anders dan argumenteren en demonstreren door bewijs, maar de interafhankelijkheid van de twee zou vanzelfsprekend moeten zijn in de wetenschappelijke praktijk. Stengers vindt dat entiteiten die waar tot op deze manier toegang verkregen is kenmerken hebben van getuigen. Sommige getuigen genieten veel aanzien, anderen zijn veel onbetrouwbaarder. De getuigen moeten privé onderzocht worden. Het laboratorium wordt als het ware een rechtszaal. Het private van het onderzoek is nodig om het onderzoek naar buiten te brengen. Er zijn drie vormen van demonstratie in deze context te onderscheiden. Ten eerste moet iets privé gedemonstreerd worden (bijvoorbeeld in het laboratorium). Vervolgens moet het onderzoek publiek gepresenteerd worden. Hiervoor is het privé onderdeel nodig, omdat de publieke uitspraak anders weinig inhoud heeft. Ten derde moet er iemand zijn die instaat voor het onderzoek; die er vòòr spreekt (speaking for a phenomenon).

Loftus in het winkelcentrum

Vanaf 1974 werd Loftus een bekende getuigendeskundige in de rechtszaal vanwege haar onderzoek naar de feilbaarheid van ooggetuigenverklaringen in de rechtszaal. Loftus is een soort wetenschappelijke ster. Zij heeft alle drie de vormen van demonstratie nodig. Loftus is vaak ingeroepen om tegen het bewijs van een valse herinnering te spreken. Zij bewees in een laboratoriumsetting dat gevoelig zijn voor suggestiviteit, maar critici weerleggen haar standpunt door te zeggen dat dat niet impliceert dat de herinneringen van mensen die seksueel misbruikt zijn vals zijn. Een van de meest bekende onderzoeken van Loftus is “Verdwaald in het winkelcentrum”. Hierbij bewees Loftus dat een gemiddeld traumatische ervaring (verdwalen in een winkelcentrum) ook geplant kon worden. De critici zeiden echter dat het er juist om gaat dat het trauma van seksueel misbruik zodanig heftig is dat het te moeilijk is om op te slaan. Dat is volgens hen niet een ervaring van verdwaald zijn in een winkelcentrum. Trauma geeft nieuwe regels voor de herinnering, die niet opgewekt kan worden in een experiment. In het experiment wordt er eigenlijk gewerkt met een kunstmatige versie van een fenomeen. Voor Loftus is dit genoeg bewijs dat herinneringen vals kunnen zijn, voor de critici is het simpelweg niet hetzelfde fenomeen en is daarom geen bewijs.

Geheugen in onderzoek

Geheugen is een kenmerk van de onderzochte en de onderzoeker. Een probleem met bewijzen dat het geheugen plastisch is, en dat plasticiteit ervoor zorgt dat er meer bias en fouten gemaakt worden, dan is niet alleen de onderzochte een onbetrouwbare getuige, maar de onderzoeker ook.

Loftus en de drie vormen van demonstratie

In de experimentele psychologie heeft eigenlijk iedereen toegang tot de pure toestand van bepaalde fenomenen, zoals geheugen. Psychologen zijn nodig om de “juiste” toegang te hebben en dat uit te leggen. “Iedereen is een psycholoog”, zegt men binnen de experimentele psychologie. Mensen kunnen bijvoorbeeld het onderzoek van Loftus zelf nadoen. Dit experiment is een goed voorbeeld van de drie vormen van demonstratie.

Wundt in het laboratorium

Loftus heeft dus een soort experimentele psychologie uitgevoerd wat gebaseerd is op de interafhankelijkheid van de drie soorten demonstratie. Het werk van Loftus is een voorbeeld voor de experimentele psychologie als geheel. Wilhelm Wundt wordt gezien als de eerste experimentele psycholoog. In zijn laboratorium was er sprake van zowel privé als publieke demonstratie. De derde vorm kan alleen tot stand komen als de andere twee er zijn.

Demonstratie en therapie

De tegenstanders van valse herinneringen zijn meestal onderzoekers, terwijl de voorstanders vaak therapeuten zijn. Het verschil tussen deze twee partijen ligt hem vooral in de sociale relaties: in een experimentele setting moeten de relaties geminimaliseerd en gestandaardiseerd worden, terwijl de therapeut-cliëntrelaties heel anders zijn. Deze relatie is een voorwaarde dat het fenomeen überhaupt zichtbaar wordt.

Mesmer in the salon

Mesmer wordt zowel beschreven als de grondlegger van de moderne dynamische psychiatrie, maar ook als iemand die aan demonisch exorcisme deed. Door de demonstraties, zowel privé en publiek, werd Mesmer niet meer gezien als wetenschappelijk maar als pseudowetenschappelijk. Mesmer wilde zijn theorie over dierlijk magnetisme wetenschappelijk beschrijven, maar door zijn theatrale manier van schrijven werd het minder serieus genomen. Een ander interessant onderdeel is, net zoals bij Loftus, dat er twee “betrouwbare getuigen” zijn: een die voor, en een die tegen de theorie spreekt.

De les van Mesmer

Pogingen om de sociale relatie tussen genezer en genezende te naturaliseren maken het onmogelijk voor het fenomeen om zichzelf te manifesteren. Volgens de voorstanders van de valse herinneringen zijn fenomenen die niet kunnen “leven” in afwezigheid van sociale relaties niet waar. De fenomenen zijn in essentie interpersoonlijk, dus het niet manifesteren onder “pure” omstandigheden van de experimentele praktijk is geen bewijs tegen de realiteit van de fenomenen. De klinische sociale relatie kan niet volledig genaturaliseerd worden, of van te voren vastgelegd worden. Het probleem hierbij is dat het moeilijk is om de therapeutische ervaringen publiek te maken. Een manier om dit te doen is via het persoonlijke karakter van de klinische kennis. De biografieën en bekentenissen van patiënten zijn soms herkenbaar voor anderen en geeft daardoor betrouwbaarheid. Soms maken therapeuten van een individu een “case”, wat staat voor de adequaatheid of realiteit van het fenomeen. Verder wordt er gebruik gemaakt van de zogenaamde mediërende onderzoeken: onderzoeken die tussen de kliniek en het publiek in zitten.

De-monsteren van het debat

De twee kanten van het debat over valse herinneringen hebben ook veel overeenkomsten. Beide gebruiken de drie vormen van demonstratie. Beide laten echter een andere traditie zien. De Wundtiaanse traditie benadrukt de continuïteit van procedures in verschillende situaties. De Mesmeriaanse traditie volgt geen strikte procedures, omdat deze gebaseerd zijn op training. Iedereen kan een bepaald proces naar voren brengen, maar alleen degene die goed getraind zijn kunnen de effecten controleren. Een ander onderscheid is dat van setting en fenomeen. Bij de voorstanders is de setting erg belangrijk en de controle daarover (Mesmeriaans). De tegenstanders hechten echter minder belang aan de setting en de uitvoerder. Een ander punt is dat de voorstanders proberen de fouten in de waarheid te overkomen, terwijl de tegenstanders op zoek zijn naar fouten in de waarheid.

 

Page access
Public
Comments, Compliments & Kudos

Add new contribution

CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.