Over de totstandkoming van een koopovereenkomst in een zelfbedieningswinkel – van Jansen - 2015 - Artikel


Inleiding

Op welk moment komt er een koopovereenkomst tot stand in de supermarkt? Dit is een moeilijke vraag. Er zijn verschillende theoretische mogelijkheden, afhangend van het gedrag van de klant in de supermarkt. In ieder geval is wilsovereenstemming belangrijk. Is deze niet expliciet, geldt het handelen van zowel de klant en supermarkt als verklaring (art. 3:33 BW). Ook artikel 3:35 BW is belangrijk: wat mogen de partijen uit elkaars handelen afleiden? Met behulp van zojuist genoemde artikelen moet bepaald worden of de supermarkt een aanbod doet door producten uit te stallen, of dat die het winkelend publiek een uitnodiging doet een aanbod te doen (invitatio ad offerendum). Doet de supermarkt een aanbod, aanvaardt de klant, maar wanneer? Dit kan op het moment de klant het product in zijn mandje legt (daar ook levering), of aan de kassa (daar ook levering), of als de klant betaalt. Doet de supermarkt een uitnodiging tot aanbod, wanneer komt dan de overeenkomst tot stand? Er moet een goed stelsel vastgesteld worden om dit te kunnen beoordelen.

De wetgever gaat ervan uit dat de supermarktkoop al dan niet voorwaardelijk ontstaat op het ogenblik dat de klant boodschappen in het winkelmandje legt (art. 7:1 BW). De klant verkrijgt op dit moment bezit door inbezitneming. Deze opvatting wordt veel aangehangen, maar moet vergeleken worden met andere rechtsstelsels. Bij de uitleg van het handelen van de klant in een zelfbedieningswinkel van belang is of hij nog de bevoegdheid en de mogelijkheid heeft het product terug te leggen dat hij in zijn feitelijke macht heeft. Is dit nog mogelijk, is uit zijn handelen niet af te leiden dat hij een koopovereenkomst wil sluiten.

Echter, bij iemand die tankt in een tankstation is wel af te leiden dat hij een koopovereenkomst wil sluiten. Het tankstation doet immers een openbaar aanbod, waardoor aan de tankzuil een koopovereenkomst ontstaat. In de supermarkt is dit dus anders, de onomkeerbare toestand wordt pas ingeroepen als de klant betaald heeft. Eerder ontstaat de overeenkomst niet.

Het Duitse recht: een zelfbedieningstankstation

K. heeft in maart 2008 getankt voor 10 euro en wat spullen gekocht in de winkel op het tankstation. Hij heeft alleen de spullen betaald en niet het tanken. De pomphouder start een onderzoek om de identiteit van K te achterhalen, en dient vervolgens een rekening in van 137 euro (het tankbedrag en opsporingskosten). Doorslaggevend voor de vraag of hij dit kon vorderen was de vraag of er tussen de klant en het pompstation een overeenkomst was ontstaan of niet. Volgens het Duitse recht wordt de koopovereenkomst gesloten op het moment de klant begint te tanken, dus niet pas als de klant betaalt. K. was dus in verzuim met zijn betalingsplicht, en moest daarom ook de opsporingskosten betalen. Volgens het Duitse recht is de koopovereenkomst dus gesloten op het moment K. begon te tanken.

In de rechtspraak en literatuur is verdedigd dat de koopovereenkomst ter zake van brandstof, net als in de supermarkt, pas tot stand komt aan de kassa. Het BGH concludeert anders: de overeenkomst komt aan de tankzuil tot stand. Het gaat erom wat de klant objectief doet: tanken. De subjectieve wil is irrelevant (bv. als hij wil doorrijden zonder te betalen). Het pompstation doet een aanbod aan het voorbijgaande keer door middel van reclameborden (aanbod ad incertas personas). Het pompstation zou ook de verkeersdeelnemers uit kunnen nodigen een aanbod te komen doen, wat het pompstation vervolgens aanvaardt (invitatio ad offerendum). De eerste opvatting wordt door het BGH aangevangen.

Het Duitse recht: de supermarkt

Het BGH oordeelt anders over de supermarkt. De klant moet de producten uit het winkelmandje makkelijk terug kunnen leggen. Bij het tanken van brandstof is dit niet mogelijk, dit is een onomkeerbare toestand. De levering wordt namelijk direct verricht. In de supermarkt wordt de levering niet geschied door de producten uit het schap te nemen. Pas aan de kassa wordt de levering geschied. Hij is in de supermarkt nog geen bezitter van de producten. Als de klant de boodschappen aan de kassamedewerker aanbiedt, is er een wil gericht op het sluiten van de koopovereenkomst. De Duitse meerderheidsopvatting is dat de supermarkt een aanbod ad incertas personas doet door producten in de schappen te leggen. Het handelen van de supermarkt is geen aanbod, maar een uitnodiging een aanbod te doen. De klant die aan de kassa gaat staan doet dus een aanbod. Als de klant niet wil betalen, moet hij de boodschappen achterlaten en komt er geen overeenkomst tot stand. De levering vindt dus plaats na de betaling, door middel van bezitsverschaffing.

Het Engelse recht: zelfbedieningswinkel

In het Engelse recht is het anders geregeld dan in het Duitse recht. De heersende leer is hier dat de uitbater van de supermarkt geen openbaar aanbod doet, maar de klant uitnodigt te onderhandelen.

In de zaak Pharmaceutical Society of Great Britain & Boots Cash Chemists is besloten dat de uitbater van een supermarket geen openbaar aanbod doet, maar de klant uitnodigt om een aanbod te doen. De klant moest de vrijheid hebben het gekozen product terug te leggen en de mogelijkheid moet hebben een koopovereenkomst te weigeren. De klant moet het aanbod aan de kassa doen, zodat deze telkens onder supervisie van de apotheker tot stand komt.

Het Nederlandse recht: pompstation

Op welk ogenblik ontstaan in Nederland een koopovereenkomst in het pompstation? Bepalend hiervoor is wat het pompstation precies verklaart (art. 3:33 BW) en hoe de klant die verklaring heeft mogen interpreteren.

Vooropgesteld moet worden dat een advertentie waarin een individueel bepaalde zaak voor een bepaalde prijs te koop wordt aangeboden, zich in beginsel niet ertoe leent door eventuele gegadigden anders te worden opgevat dan als een uitnodiging om in onderhandeling te treden, waarbij niet alleen prijs en eventuele verdere voorwaarden van de koop, maar ook de persoon van de gegadigde van belang kunnen zijn’ (Hofland/Hennis).

In deze casus ging het om een advertentie voor een woningkoop. Dit was een uitnodiging om in handel te treden. Hierbij komen veel voorwaarden kijken. Dit is niet zo bij het tankstation. De prijs staat vast, de wijze waarop levering ontstaat ook. De onomkeerbaarheid van deze prestatie is volgens het Duitse en Engelse recht een belangrijk gezichtspunt. Hierdoor wordt het een openbaar aanbod door het pompstation. Op het moment de klant begint te tanken, aanvaardt hij de overeenkomst: hij kan het product immers niet meer terugleggen. Nederland overeenstemt dus met het Duitse recht.

De opvatting van de wetgever: Nederlandse supermarkt

De Nederlandse wetgever wijkt af van het Duitse en Engelse recht ten aanzien van het ogenblik waarop de supermarkt koop in Nederland ontstaat, en de wijze waarop, namelijk op het moment de klant de producten in het mandje doet. Als de klant wegloopt zonder te betalen, moet deze immers nog aansprakelijk gesteld kunnen worden. Volgens Gerbrandy is het openlijk wegnemen en waarneembaar op het karretje zetten een aanvaarding van het aanbod. Ook als de klant de winkel uitloopt zonder te betalen, is er dus een overeenkomst tot stand gekomen. Hij aanvaardt het openbare aanbod van de supermarkt door het product in zijn mandje te leggen. Niet veel schrijvers zijn het hiermee eens. Zij gaan mee met de opvatting van het Hof dat de overeenkomst pas bij de kassa tot stand komt. De klant moet de boodschappen nog terug kunnen leggen. Pas als de klant de betaling verricht is de koopovereenkomst ontstaan. De supermarkt doet het aanbod stilzwijgend.

De wetgever geeft niet aan waarom hij van mening is dat de overeenkomst ontstaat als de klant het product in zijn mandje legt. Een reden kan zijn dat er een betere mogelijkheid is voor schadevergoeding, mocht er gestolen worden. Dit kan echter niet doorslaggevend zijn.

Opties door de wetgever en het Duitse en Engelse recht

De bewaarnemingsovereenkomst (art. 7:600 BW) komt overeen met het Duitse en Engelse recht. Het uit het schap nemen van een product is in deze rechtsstelsels irrelevant voor het sluiten van de overeenkomst. De klant is slechts houder van de producten, in tegenstelling tot wat de wetgever stelt. Hij moet de zorg van goed bewaarnemer in acht nemen (art. 7:602 BW). Zo mag de klant ook geen pak melk in de winkel openmaken en leegdrinken (art. 7:603 BW). Dit is anders dan het pompstation, daar mag de klant wel een onomkeerbare situatie in het leven roepen.

De klant moet de boodschappen wel meekrijgen. Een 16-jarige kan bijvoorbeeld wel aan de kassa gaan staan met een blikje bier, maar deze zal hij niet meekrijgen. Er komt dan alsnog geen overeenkomst tot stand. Indien de klant zijn portemonnee is vergeten, houdt de supermarkt de spullen achter. Als de klant te lang wegblijft zal de supermarkt de spullen terugleggen in de schappen. Er is dan immers geen overeenkomst tot stand gekomen.

Check page access:
Public
Work for WorldSupporter

Image

JoHo can really use your help!  Check out the various student jobs here that match your studies, improve your competencies, strengthen your CV and contribute to a more tolerant world

Working for JoHo as a student in Leyden

Parttime werken voor JoHo

How to use and find summaries?


Online access to all summaries, study notes en practice exams

Using and finding summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter

There are several ways to navigate the large amount of summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter.

  1. Starting Pages: for some fields of study and some university curricula editors have created (start) magazines where customised selections of summaries are put together to smoothen navigation. When you have found a magazine of your likings, add that page to your favorites so you can easily go to that starting point directly from your profile during future visits. Below you will find some start magazines per field of study
  2. Follow authors or (study) organizations: by following individual users, authors and your study organizations you are likely to discover more relevant study materials.
  3. Search tool: quick & dirty - not very elegant but the fastest way to find a specific summary of a book or study assistance with a specific course or subject. The search tool is available at the bottom of most pages or on the Search & Find page
  4. Tags & Taxonomy: gives you insight in the amount of summaries that are tagged by authors on specific subjects. This type of navigation can help find summaries that you could have missed when just using the search tools. Tags are organised per field of study and per study institution. Note: not all content is tagged thoroughly, so when this approach doesn't give the results you were looking for, please check the search tool as back up

Do you want to share your summaries with JoHo WorldSupporter and its visitors?

Quicklinks to fields of study (main tags and taxonomy terms)

Field of study

Quick links to WorldSupporter content for universities in the Netherlands

Follow the author: Vintage Supporter
Comments, Compliments & Kudos:

Add new contribution

CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.