Monografieën privaatrecht - Onrechtmatige daad

De gehele samenvatting komt beschikbaar via JoHo.org via https://www.joho.org/nl/node/49534

Hoofdstuk 1: Inleiding

1. Het afwentelen van schade

Doordat mensen zich altijd (hebben) proberen in te dekken tegen het noodlot zijn er in de loop der tijd verschillende soorten afwentelingsmechanismen ontstaan. We kunnen vier van deze mechanismen onderscheiden: Sociale zekerheid, particuliere verzekeringen, fondsen en het aansprakelijkheidsrecht.

In dit boek staat een deel van het aansprakelijkheidsrecht centraal (Boek 6 Burgerlijk Wetboek).

2. Kenmerken van de verschillende afwentelingsmechanismen

Sociale zekerheid is een vorm van collectieve solidariteit die publiekrechtelijk geregeld is. Kenmerkend voor sociale zekerheid is dat dit ervoor zorgt dat een bepaald bestaansminimum wordt gegarandeerd. Het doel is dus niet om volledige compensatie te bieden, maar om ervoor te zorgen dat een persoon in zijn basisbehoefte kan blijven voorzien.

Mensen kunnen zich verzekeren tegen allerhande onheil door middel van particuliere verzekeringen. De voorwaarden voor een uitkering, de omvang van de dekking en het eigen risico van de verzekerde worden geregeld in een polis. Er moet onderscheid gemaakt worden tussen schadeverzekeringen en sommenverzekeringen. Bij de laatstgenoemde verzekering bestaat er geen relatie tussen schade en de uitkering. Bij een schadeverzekering wordt het risico op bepaalde schadeposten voor een zekere omvang verzekerd.

Voor situaties waarbinnen het aansprakelijkheidsrecht geen oplossing kan bieden, bijvoorbeeld omdat er geen sprake is van aansprakelijkheid, heeft de overheid een fonds opgericht. Hiermee worden slachtoffers gedeeltelijk gecompenseerd voor het hen overkomen leed. Een voorbeeld van zo’n fonds is het Hulpfonds Gedupeerden Bijlmerramp. Hoewel het aantal fondsen op nationaal en Europees niveau groeit, spelen zij in de praktijk maar een kleine rol.

Een slachtoffer kan, indien er aan bepaalde voorwaarden is voldaan, zijn schade afwentelen op de veroorzaker daarvan (aansprakelijkheidsrecht). De schade wordt in dat geval verplaatst van de benadeelde naar de aansprakelijke. Een belangrijk kenmerk van het aansprakelijkheidsrecht is dat het als doel heeft het slachtoffer volledig te compenseren. Anders dan bij sociale zekerheid gaat het dus niet alleen om het garanderen van een bestaansminimum.

De benadeelde heeft vaak meerdere aanspraken tegelijkertijd: jegens de veroorzaker van de schade (aansprakelijkheidsrecht), maar ook jegens zijn particuliere verzekeraar (sociale zekerheid). Het is daardoor noodzakelijk dat de aanspraken op elkaar worden afgestemd. De benadeelde kan om deze reden dan ook slechts aanspraak maken op vergoeding voor zover hij schade heeft geleden. Heeft de benadeelde zijn schade bijvoorbeeld volledig vergoed gekregen van de aansprakelijke, dan kan hij voor dezelfde schade geen vergoeding krijgen vanuit sociale zekerheid of particuliere verzekeraars. In juridische termen wordt dit beschreven als voordeelstoerekening.

3. Verbintenissen

Een verplichting tot betaling van een schadevergoeding kan uit verschillende bronnen voortvloeien:

  • Zaakwaarneming,

  • Onverschuldigde betaling,

  • Ongerechtvaardigde verrijking,

  • Overeenkomst,

  • Onrechtmatige daad.

In dit boek komt alleen de aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad aan de orde.

4. Onrechtmatige daad

4.1 Algemeen

Een onrechtmatige daad komt in het Burgerlijk Wetboek aan de orde in titel 6.3. Afdeling (Afd.) 6.3.1 en 6.3.2 bevatten diverse grondslagen voor aansprakelijkheid. Denk hierbij bijvoorbeeld aan groepsaansprakelijkheid of aansprakelijkheid voor kinderen. Afd. 6.3.3 gaat over productaansprakelijkheid, afd. 6.3.3A over oneerlijke handelspraktijken. Afd. 6.3.4 regelt de aansprakelijkheid voor misleidende reclame en afd. 6.3.4A gaat in op de aansprakelijkheid bij elektronisch rechtsverkeer.

Het begrip onrechtmatige daad kan zowel in enge (art. 6:162 BW) als in ruime zin (titel 6,3 BW) worden gebruikt. Uit de context zal moeten worden afgeleid wat onder de term wordt verstaan.

4.2 Persoonlijke of kwalitatieve aansprakelijkheid?

Aansprakelijkheid kan worden onderscheiden in persoonlijke en kwalitatieve aansprakelijkheid. Er is sprake van persoonlijke aansprakelijkheid wanneer men zelf het schadeverwekkend gebeuren heeft doen ontstaan. Er kan ook sprake zijn van aansprakelijkheid in een bepaalde hoedanigheid (kwalitatieve aansprakelijkheid). Dit kan omdat men heeft in te staan voor personen, of het gedrag daarvan, tot wie men in een bepaalde betrekking staat. Het is ook mogelijk dat men heeft in te staan voor een veilige toestand of werking van zaken waarvan men eigenaar, producent of gebruiker is.

Kwalitatieve aansprakelijkheid kan als consequentie hebben dat iemand aansprakelijk is, terwijl hij geen deel uitmaakt aan het ontstaan hiervan. Denk bijvoorbeeld aan een werkgever die aansprakelijk is, terwijl zijn chauffeur een aanrijding veroorzaakt. Wanneer er sprake is van aansprakelijkheid zonder schuld spreekt men van risicoaansprakelijkheid.

In het Burgerlijk Wetboek (BW) is een duidelijke scheiding aangebracht tussen persoonlijke aansprakelijkheid (afd. 6.3.1) en kwalitatieve aansprakelijkheid (afd. 6.3.2).

4.3 Fasen

De fase waarin onderzocht wordt of er een grondslag voor aansprakelijkheid is wordt aangeduid als de vestigingsfase. Om vervolgens vast te stellen of de aansprakelijke de volledige schade moet vergoeden, dient er te moeten worden gekeken naar afd. 6.1.10 BW. Dit onderzoek noemt men de omvangsfase. In de praktijk is het onderscheid tussen beide fasen niet altijd even duidelijk.

5. Verbod van een onrechtmatige daad

Wanneer er sprake is van een dreigende onrechtmatige daad of een herhaling hiervan, kan degene wiens belang dreigt te worden aangetast een verbod bij de rechter vorderen. Dit kan echter alleen wanneer er sprake is van een reële dreiging, de eiser belang heeft bij een verbod en het verbod voldoende is bepaald.

Het is mogelijk dat een verbod strijdig is met een algemeen belang, maar dat het toestaan van een gedraging betekent dat de belangen van enkele individuen worden opgeofferd ten behoeve van de meerderheid. In zo’n geval bestaat de oplossing uit het toestaan van de gedraging, maar met de verplichting de benadeelden te compenseren. Deze problematiek speelt voornamelijk in de verhouding overheid-burger.

6. Aansprakelijkheidsverzekeringen

De aanwezigheid van een aansprakelijkheidsverzekering garandeert dat de benadeelde zijn schade (deels) vergoed krijgt. De wetgever heeft het afsluiten van een aansprakelijkheidsverzekering in bepaalde gevallen zelfs verplicht. Denk bijvoorbeeld aan de Wet Aansprakelijkheidsverzekering Motorrijtuigen (WMA).

Of een bepaald risico verzekerbaar is hangt af van verschillende factoren. Of de verzekeraar een indicatie heeft van de kans dat het risico zich verwezenlijkt en de omvang van de schade die daarbij ontstaat, speelt hierbij een grote rol. Zonder deze gegevens is het namelijk moeilijk om de hoogte van de premie vast te stellen.

Er zijn factoren die de verzekerbaarheid negatief kunnen beïnvloeden. Het toepassen van hedendaagse zorgvuldigheidsnormen op gedragingen uit het verleden bijvoorbeeld (retroactieve werking). Daarnaast is het voor verzekeraars lastig als zij schade moeten vergoeden die niet door hun verzekerde is ontstaan.

De aansprakelijkheidsverzekering mag het de verzekerde niet financieel mogelijk maken om onrechtmatig schade toe te brengen. De aansprakelijkheidsverzekeraar wordt dan namelijk de sponsor van onrechtmatig gedrag. Verzekeringspolissen bevatten om deze reden opzetclausules. Op grond van deze clausules is de verzekeraar niet verplicht tot uitkering wanneer de verzekerde opzettelijk onrechtmatige schade toebrengt.

7. Ontwikkeling van schuld naar risico

Binnen het aansprakelijkheidsrecht heeft een ontwikkeling plaatsgevonden van schuld naar risico. Deze ontwikkeling wordt duidelijk in de totstandkoming van risicoaansprakelijkheden. Voor deze ontwikkeling bestaan een aantal reden. Ten eerste heeft de technische en industriële ontwikkeling een grote rol gespeeld. Hierdoor ontstonden namelijk steeds meer bronnen van gevaar die schade toe konden brengen zonder dat er een persoonlijk verwijt te maken viel. Individuen die schade lijden door activiteiten die in het algemeen belang zijn (industrialisatie, verkeer) dienen hun schade vergoed te krijgen.

Er zijn risicoaansprakelijkheden die samenhangen met de aansprakelijkheid voor een rechtmatige daad. Denk bijvoorbeeld aan de aansprakelijkheid van een bezitter van een dier. De bezitter is aansprakelijk voor de door het dier aangerichte schade. Men kan dus niet zomaar uitgaan van de negentiende eeuwse theorie ‘geen aansprakelijkheid zonder schuld’.

Om risicoaansprakelijkheden te rechtvaardigen wordt er met name gekeken naar de volgende argumenten:

  • Gevaar. Wie gevaar vermeerdert, vermeerdert zijn aansprakelijkheid;

  • Heeft iemand profijt van een bepaalde zaak of activiteit? ‘Wie de lusten heeft moet ook de lasten dragen’;

  • Vermogen om de schade te dragen;

  • Verzekerbaarheid. Een schadevergoedingsplicht kan echter niet alleen afhangen van de mogelijkheid tot verzekering.

8. Wat zijn de functies van aansprakelijkheid?

Door middel van het aansprakelijkheidsrecht wordt een evenwicht gevonden tussen de behoefte aan veiligheid enerzijds en de behoefte aan vrijheid anderzijds. Op welke behoefte de nadruk ligt verschilt per tijd en plaats. Het aansprakelijkheidsrecht heeft daarmee in ieder geval twee functies: compensatie en preventie.

De functie van het aansprakelijkheidsrecht is om te bepalen in welke gevallen er recht bestaat op compensatie. Preventie is een functie die vooral in de economische analyses van het aansprakelijkheidsrecht centraal staat. Er wordt onderzocht welke regels voorzichtig gedrag stimuleren. Dit betekent echter niet dat schade ten koste van alles moet worden voorkomen. Daarnaast hoeft de aanwezigheid van een aansprakelijkheidsverzekering de preventieve werking van het aansprakelijkheidsrecht niet te ondermijnen. De stimulans tot voorzichtig gedrag bestaat dan namelijk uit het eigen risico, eventuele sancties en het in gebruik nemen van veiligheidsvoorschriften.

Het aansprakelijkheidsrecht heeft een defensieve, rechtshandhavende functie, maar ook een offensieve functie. Het beschermt namelijk niet alleen de bestaande verhoudingen, maar biedt ook ruimte aan niet van te voren vastgelegde rechten.

Ten slotte heeft het aansprakelijkheidsrecht een ventielfunctie. Gevoelens van onvrede die door de politiek onvoldoende worden weggenomen kunnen bij de rechter belanden.

9. Het verjaren van rechtsvorderingen

9.1 Algemeen

De vordering tot schadevergoeding uit onrechtmatige daad kent net als rechtsvorderingen in het algemeen een verjaringstermijn. Eventueel kan deze verjaringstermijn van rechtswege worden verlengd. Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen een lange en een korte verjaringstermijn. Voor enkele gevallen bestaat zowel een korte als een lange verjaringstermijn.

9.2 Een korte verjaringstermijn

De Hoge Raad heeft besloten dat aan een korte verjaringstermijn (5 jaar) niet alleen rechtszekerheid, maar ook billijkheid ten grondslag ligt. De verjaringstermijn neemt hierbij geen aanvang wanneer de benadeelde niet in staat is een vordering in te stellen en de oorzaak van deze onmacht valt toe te rekenen aan de aansprakelijke. Het gaat hierbij voornamelijk om slachtoffers van mishandeling, die in verband met het verwerkingsproces langer nodig hebben om een vordering in te stellen.

9.3 Een lange verjaringstermijn

Een lange verjaringstermijn (20 tot 30 jaar) is objectief, maar de redelijkheid van art. 6:2 BW kan eraan in de weg staan dat de veroorzaker zich beroept op verjaring.

10. De invloed van de EU, schade en de claimcultuur

10.1 De invloed van de EU

De invloed van de EU op het nationale aansprakelijkheidsrecht is relatief beperkt. Het aansprakelijkheidsrecht in lidstaten bestaat vrijwel geheel uit nationaal recht. Europese richtlijnen op het gebied van aansprakelijkheidsrecht bestaan wel.

10.2 Schadeafwikkeling

Particulieren zien soms af van hun recht op schadevergoeding door de hoge psychische druk en het tijdrovende proces. Dit komt voornamelijk naar voren wanneer een particulier het moet opnemen tegen een grote onderneming.

Wanneer er sprake is van een groot aantal slachtoffers kan er een collectieve actie worden ingesteld. Dit is zowel voor slachtoffer als voor aangesprokene meestal niet efficiënt. Om hiervoor een oplossing te vinden zijn er vier wettelijke regelingen tot stand gebracht:

  • Wet Collectieve Massaschade (WCAM). De wet maakt het mogelijk een vaststellingsovereenkomst voor de gehele groep slachtoffers verbindend te laten verklaren door de rechter.

  • Wet deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade. Deze wet maakt het mogelijk dat in het buitengerechtelijk afwikkelingstraject het oordeel van de rechter wordt gevraagd over een geschilpunt dat partijen verdeeld houdt.

  • Wet prejudiciële vragen aan de Hoge Raad. Deze wet geeft de rechter de mogelijkheid om een rechtsvraag te stellen aan de Hoge Raad.

  • Voorschotregeling. Slachtoffers kunnen een schadevergoeding vorderen en zich meningen in het strafproces.

10.3 De claimcultuur

Met een claimcultuur wordt een mentaliteit bedoelt, waarin mensen elkaar vaak en voor hoge bedragen aansprakelijk stellen voor geleden schade. Het gevolg hiervan is dat mensen en bedrijven zich moeten indekken of verweren tegen claims, waardoor zij meer kosten moeten maken. De verzekerbaarheid van bepaalde risico’s komt hiermee in gevaar, de rechterlijke macht wordt meer belast en er worden onnodige voorzorgsmaatregelen genomen. Er ontbreken echter harde feiten om te stellen dat er daadwerkelijk sprake is van een claimcultuur.

Extra: Bulletpoints bij hoofdstuk 1

  • We kunnen vier afwentelingsmechanismen onderscheiden: Sociale zekerheid, particuliere verzekeringen, fondsen en het aansprakelijkheidsrecht.

  • Sociale zekerheid is een vorm van collectieve solidariteit die publiekrechtelijk geregeld is. Kenmerkend voor sociale zekerheid is dat dit ervoor zorgt dat een bepaald bestaansminimum wordt gegarandeerd.

  • Mensen kunnen zich verzekeren tegen allerhande onheil door middel van particuliere verzekeringen.

  • Er moet onderscheid gemaakt worden tussen schadeverzekeringen en sommenverzekeringen.

  • Een slachtoffer kan, indien er aan bepaalde voorwaarden is voldaan, zijn schade afwentelen op de veroorzaker daarvan (aansprakelijkheidsrecht).

  • Aansprakelijkheid kan worden onderscheiden in persoonlijke en kwalitatieve aansprakelijkheid.

  • Wanneer er sprake is van een dreigende onrechtmatige daad of een herhaling hiervan, kan degene wiens belang dreigt te worden aangetast een verbod bij de rechter vorderen.

  • De aanwezigheid van een aansprakelijkheidsverzekering garandeert dat de benadeelde zijn schade (deels) vergoed krijgt.

  • De aansprakelijkheidsverzekering mag het de verzekerde niet financieel mogelijk maken om onrechtmatig schade toe te brengen.

  • Binnen het aansprakelijkheidsrecht heeft een ontwikkeling plaatsgevonden van schuld naar risico.

  • Door middel van het aansprakelijkheidsrecht wordt een evenwicht gevonden tussen de behoefte aan veiligheid enerzijds en de behoefte aan vrijheid anderzijds.

  • De vordering tot schadevergoeding uit onrechtmatige daad kent net als rechtsvorderingen in het algemeen een verjaringstermijn.

  • De invloed van de EU op het nationale aansprakelijkheidsrecht is relatief beperkt.

  • Met een claimcultuur wordt een mentaliteit bedoelt, waarin mensen elkaar vaak en voor hoge bedragen aansprakelijk stellen voor geleden schade.

Contributions, Comments & Kudos

Add new contribution

CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.
Summaries & Study Note of Zoobs
Join World Supporter
Join World Supporter
Log in or create your free account

Why create an account?

  • Your WorldSupporter account gives you access to all functionalities of the platform
  • Once you are logged in, you can:
    • Save pages to your favorites
    • Give feedback or share contributions
    • participate in discussions
    • share your own contributions through the 11 WorldSupporter tools
Content
Access level of this page
  • Public
  • WorldSupporters only
  • JoHo members
  • Private
Statistics
13