Epicurisme

Hellenisme: Epicurisme, Stoa en Scepticisme

Periode van de dood van Alexander de Grote tot aan de inname van Alexandrië door het Romeinse Rijk. Tijdens deze periode komen er drie belangrijke stromingen op: epicurisme, stoa en scepticisme.

In epicurisme en stoa staat eudaimonistische ethiek centraal. Filosofie wordt in feite een heilsleer, een specifieke weg naar het geluk van de mens. Het is dus geen wetenschappelijke / theoretische aangelegenheid!

 

Epicurisme

Epicurus (341-270).

Lucretius (95-55).

 

Bestaat uit

  • Kenleer

  • Natuurfilosofie

  • Ethiek. Hier draait het om. De kenleer is het methodologische fundament van natuurfilosofie. Op haar beurt is de natuurfilosofie ondergeschikt aan de ethiek. Haar bestaansrecht is namelijk gelegen in het feit dat ze ons kan bevrijden van bepaalde angsten. Ze moet de angst voor de dood en die voor de goden wegnemen.

 

Criteria voor waarheid

  • zintuiglijke waarneming; de waarneming op zichzelf is waar maar het oordeel dat je daaraan verbindt hoeft niet waar te zijn (bijv. tak in water ziet er geknakt uit; betekent nog niet dat ie geknakt is). De vraag is welke oordelen die je aan je waarneming hebt verbonden waar en niet waar zijn. Dit zie je namelijk niet aan de waarneming zelf (in tegenstelling tot de stoicijnen). Waarneming komt tot stand doordat ieder voorwerp ‘schilletjes’ af scheidt die langzaam vergaan. Zien van dichtbij is daarom betrouwbaarder dan zien van veraf (Epicurus is een atomist). Een probleem is dat we atomen en hemellichamen bijvoorbeeld niet van dichtbij kunnen zien … toch willen we hier als filosofen uitspraken over doen. Dit kan doordat we er bijverschijnselen van kunnen zien. Ook mag je zaken naar analogie beredeneren, dus naar zaken die je wel direct kan waarnemen.

  • Beeldvormende activiteit van de geest. De ziel wordt geraakt door deeltjes die zo fijn zijn dat ze de zintuigen passeren. Bijvoorbeeld droombeelden. Ook hier is de waarneming onbetwijfelbaar, maar het waarheidsoordeel staat ter discussie.

  • Preconceptie. Als je herhaaldelijk ongestoord iets waarneemt dan krijg je daar een soort van beeld van dat de belangrijkste eigenschappen van dat iets in zich heeft. Dit zijn de preconcepties van de waarneming. Op grond daarvan kan je andere dingen classificeren. We hebben o.a. preconcepties van Goden en de vrije wil. (Het gaat dus niet om aangeboren ideeen (zoals bij Plato) maar om dingen die je dus waarneemt.)

  • Gevoel van lust en onlust. Het belangrijkste criterium om je in de ethiek naar te richten.

 

Alle kennis heeft deze vier criteria als fundament. Puur door redeneren tot echt nieuwe kennis komen is dan ook niet mogelijk.

 

Preconceptie van de Goden

Goden bestaan, we hebben immers heldere kennis van hen. We moeten aannemen dat Goden onvergankelijk en (vooral) volmaakt gelukkig zijn. Alle ideeën over deze Goden moeten voldoen aan deze preconcepties. Wat de massa over de Goden beweert, betreft dan ook geen algemene begrippen, maar onjuiste veronderstellingen: wat ons overkomt en hoe wij zijn, wordt ten onrechte geprojecteerd op de Goden. Goden hebben afstand, ze vermaken zich prima en zo heel erg veel hebben we er niet van te vrezen. (Epicurisme! Angst voor goden wegnemen!)

 

Natuurfilosofie

  • Materialistisch: er bestaat niets anders dan ondeelbare atomen (materie) en lege ruimte. Atomen zijn verschillend: grootte, vorm en gewicht.

  • Mechanistisch: De natuurlijke richting van atomen is omlaag, recht naar beneden en dat zou betekenen dat alles gedetermineerd is – de ene atoom zet weer een andere in gang enzovoorts – ware het niet dat soms bij toeval een atoom uit zijn baan gaat en een verandering introduceert. Al het ontstaan en vergaan is het doelloze samenkomen en loslaten van atomen; Epicures erkent slechts de werkoorzaak en de materieoorzaak van Aristoteles (en ontkent dus oorzaak van beweging en …).

 

Historisch overzicht:

We zien in de geschiedenis dat een teleologisch en mechanistisch wereldbeeld elkaar afwisselen. Eerst hebben we de mythologisch / teleologische verklaring, dan de presocratici met een mechanistische verklaring, vervolgens Plato en Aristoteles met een teleologische verklaring, ten slotte de Epicuristen met een mechanistisch wereldbeeld. De Stoa gaan dan juist weer wel verder met een teleologisch wereldbeeld.

 

Tegen de doeloorzaak:

Er was pas zien nadat er ogen kwamen. Ogen zijn dus niet geschapen om te zien – want er was nog geen zien toen er nog geen ogen waren – en zo werkt het in alle natuur. Er is geen doeloorzaak!

 

Goddelijke hemellichamen?

Mechanistisch beeld neemt het over van het mythologisch beeld. In de mythologische verklaringen is vaak een god met doelgerichtheid enzo. Maar hier dus niet. De goden doen in principe ook niets… daarna krijg je de stoicijnen die weer wel een doeloorzaak onderscheiden.

 

‘Je moet niet denken dat de bewegingen van de hemellichamen, hun keren, hun verduisteringen, hun opkomst en ondergang en alles wat daarmee gepaard gaat, plaatsvinden omdat er een macht is die ze leidt, die ze hun plaats wijst en ordening geeft, terwijl hij tevens volledig geluk geniet in onsterfelijkheid. Drukte en bezorgheid, woede en welgezindheid gaan immers niet samen met geluk, maar horen bij zwakheid, angst en afhankelijkheid van anderen.’

 

De Dood

Het meest huiveringwekkende van alle kwaden, de dood, is dan ook niet iets dat ons aangaat, want wanneer wij er zijn, is de dood er niet, en wanneer de dood er is, zijn wij er niet meer.`

 

Natuurfilosofie en ethiek

‘Als wij niet werden geplaagd door angsten voor de hemellichamen en voor de dood - de angst, namelijk, dat de dood iets is dat ons aangaat - en evenmin door gebrek aan inzicht in de grenzen van pijn en onze verlangens, dan zouden wij de natuurwetenschap niet nodig hebben.’

 

‘Het is onmogelijk om op de belangrijkste punten de angst weg te nemen wanneer men niet weet wat de aard van de kosmos is, maar nog met vrees opziet tegen iets dat uit de mythen stamt. Zonder de natuurwetenschap is het daarom niet mogelijk om puur te genieten.’

 

Hedonisme

In de ethiek vinden de epicuristen het enige onbetwijfelbare het onderscheid tussen genot en pijn: lusten en onlusten. Dit maakt de ethiek van de epicuristen hedonistisch.

 

‘En daarom zeggen wij dat lust uitgangspunt en doel is van het gelukkige leven. Zij is het die we hebben leren kennen als het belangrijkste goed dat van nature bij ons past, haar nemen we steeds als uitgangspunt bij kiezen en vermijden, en bij haar komen we uit als we met onze gevoelens als richtsnoer oordelen wat goed is.’

 

Hedonistische calculus

‘Iedere lust, kortom, is goed doordat deze van nature bij ons past, maar niet iedere lust is verkieslijk, zoals ook van nature iedere pijn een kwaad is, terwijl toch niet iedere pijn altijd vermeden dient te worden. In al deze gevallen moeten we door afweging en beschouwing van voor- en nadelen tot een oordeel komen.’

Deze kosten-batenanalyse is de hedonistische calculus…

 

Vriendschap

Volgens Epicurus sluit je vriendschap in eerste instantie uit eigenbelang. Maar gaandeweg wordt die vriend ook een deel van jezelf zodat er eigenlijk geen onderscheid is tussen wat een lust is voor jezelf en een lust is voor die vriend.

 

Ataraxia

zolang je de wetten niet overtreedt, niet tegen de goede gewoonten ingaat, ook niet een van je naasten schade berokkent, roofbouw pleegt op je lichaam of je middelen van bestaan erdoor jaagt, kun je je neigingen naar believen volgen – maar het is onmogelijk niet in zo’n situatie te belanden.

Genot als levensdoel gaat dus niet om losbandigheid, maar om een toestand waarin het lichaam geen pijn heeft en de ziel niet wordt verontrust. Een toestand waarin je geen behoeften hebt, omdat je lusten je daar niet opjagen.

Deze toestand is ataraxia: toestand van niet verontrust worden die het hoogste goed is in het epicurisme.

Ze komen dus neer op hetzelfde ‘goed’ als de stoicijnen, maar de manier waarop ze dit doen is verschillend. Stoa is redelijker dan Epicurisme

Contributions, Comments & Kudos

Add new contribution

CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.
Summaries & Study Note of Daan Blitz
Join World Supporter
Join World Supporter
Log in or create your free account

Why create an account?

  • Your WorldSupporter account gives you access to all functionalities of the platform
  • Once you are logged in, you can:
    • Save pages to your favorites
    • Give feedback or share contributions
    • participate in discussions
    • share your own contributions through the 11 WorldSupporter tools
Content
Access level of this page
  • Public
  • WorldSupporters only
  • JoHo members
  • Private
Statistics
65
Selected Categories
Promotions
wereldstage wereldroute

Tussenjaar of sta je op het punt op kamers te gaan?

Wereldroute biedt jou een leerzaam en onvergetelijk Student Prepare Program aan