Collegeaantekeningen deel 3 (College 7) Historische Ontwikkeling van het Recht


Week 7 HC

 

Codificatie

Het Corpus Iuris Civilis, opgesteld door Justinianus, ligt ten grondslag aan vrijwel iedere codificatie wereldwijd. Corpus Iuris Civilis is letterlijk vertaald ‘lichaam van het burgerlijk recht’. Codificatie is op schrift gesteld recht afkomstig van de overheid waaraan exclusieve werking is toegekend, zodat de optekening tot een volledige wordt.

 

Het Romeinse burgerschap

Een Romein was niet een burger van het Romeinse rijk, maar een burger van Rome. Volgens Cicero kon men geen dubbele nationaliteit hebben. Je kon niet zowel burger van Rome als burger van Athene zijn. Iedereen werd behandeld naar zijn eigen rechtsstelsel. Het Romeinse rijk is dus heel lang geen eenheid geweest omdat iedereen op grond van het personaliteitsbeginsel behandeld werd.

 

Het Romeinse burgerschap werd officieel met overhandiging van een gouden plakkaat toegekend. Na twintig jaar dienst in het Romeinse leger werd een soldaat automatisch burger. Ook een slaaf die werd vrijgelaten verkreeg automatisch het Romeinse burgerschap indien zijn baas een Romeinse burger was. Later werd de leer van Cicero niet meer gebruikt en kon iemand het Romeinse burgerschap verkrijgen en tegelijk zijn eigen nationaliteit behouden. Dit idee is ook overgenomen in ons huidige Europees recht. Het is mogelijk tegelijk een Nederlands burger en een unieburger te zijn.

 

Heet Romeinse burgerschap was begerenswaardig omdat men dan veel belangrijke beschermende rechten verkreeg, zoals het recht op een eerlijk proces. Daarnaast kleefde aan het Romeinse burgerschap aanzien en kon men er belangrijke baantjes mee behalen.

 

Rechtsbronnen van de Republiek

Het ius gentium (recht van de volkeren) is naast het juristenrecht de voornaamste bron van het Romeinse recht. Verwar dit recht van de volkeren niet met het volkerenrecht, een term die we kennen van het internationaal publiekrecht. Het ius gentium is op te delen in het ius civile (recht van de burgers) en het ius honorarium (recht van de magistraten).

 

Het keizerrecht

De keizer begon steeds meer macht te krijgen en de keizer werd steeds meer als wetgever gezien. De keizer had deze soevereiniteit vaak overgedragen gekregen van het volk, omdat met de groei van het aantal Romeinse burgers volksvergaderingen nou eenmaal moeilijk werden. Wat de keizer besloot was lex en had dus dezelfde kracht als wetten van de volksvergadering. Een wet van de keizer gold als constitutie. Het keizerrecht werd gevormd door een aantal bronnen: de brief, het verzoekschrift (lijkt op prejudiciële procedure waarbij een juridische vraag aan de keizer werd gesteld), het dienstbevel en het vonnis. Een Romeins burger kon altijd in hoger beroep bij de keizer waarmee de keizer zowel de functie van wetgever als rechter bezat.

 

Justinianus en het corpus iuris civilis

Inmiddels was er in het Romeinse Rijk één volk en één religie (het Christendom), maar er ontbrak nog een gemeenschappelijke rechtsbron. Tijdens de crisis van de derde eeuw leek geen enkele keizer erin het slagen het bestaande recht te codificeren. Justinianus is het wel gelukt en heeft in zes jaar het Corpus Iuris Civilis samengevoegd. Het Corpus Iuris Civilis bestond uit de codex (keizerrecht), de digesten (juristenrecht) en de instituten (een elementair leerboek). Eerst werd het keizerrecht gecodificeerd, daarna het juristenrecht. Justinianus verbood ‘controle’ van het juristenrecht door middel van andere teksten. Volgens hem zou er simpelweg gewoon geen interne strijdigheid in het juristenrecht zitten. Naast het controleverbod was het toevoegen van commentaren en het gebruik van afkortingen en cijfers ook verboden. In 533 liet hij het oude leerboek voor scholieren, de instituten van Gaius, vervangen door zijn eigen leerboek: de instituten van justinianus.

 

Een jongere wet ging voor op een oudere wet in geval van tegenstrijdigheid. Dit leverde gelijk een probleem op. Omdat het juristenrecht later was gecodificeerd dan het keizerrecht, zou het juristenrecht (de jongere wet) voorgaan op het keizerrecht (de latere wet). Daarom werd het keizerrecht vernieuwd in een tweede codex. Alleen deze tweede codex is bewaard gebleven.

 

Verspreiding van het Corpus Iuris Civilis

Justinianus was een veroveraar en wilde graag het rijk weer in haar glorie herstellen. Dit was hem nog bijna gelukt ook. Italië kreeg exemplaren toegestuurd van het Corpus Iuris Civilis en daar zijn er een paar van bewaard gebleven. In de kloosters van Italië werden deze boeken bestudeerd. Er kwamen ook steeds meer universiteiten. Het Romeinse recht (civiel recht) kon overal gestudeerd worden samen met kanoniek recht. Universiteiten schoten uit de grond door de opkomst van Italiaanse steden, opkomst van de handel, behoefte aan één rechtsstelsel, behoefte aan een geschoold bestuursapparaat en de brandende discussie tussen de paus, de keizer en de koning over wie van de drie er boven alle wetten verheven was. De consequentie van de verspreiding van het Corpus Iuris Civilis en de opkomst van universiteiten was dat het Romeinse recht wereldwijd een subsidiaire rechtsbron werd.

 

Het Romeinse rijk in het Oosten

Het grote imperium kromp langzaam onder druk van buitenaf. Eigenlijk viel het Romeinse Rijk daar niet wezenlijk uit elkaar, maar ging het over in islamitische vorm. Het Romeinse recht gold als basis van 2 islamitische rechtsscholen.

 

Contributions, Comments & Kudos

Add new contribution

CAPTCHA
This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.
Summaries & Study Note of World Supporter Cycle
Join World Supporter
Join World Supporter
Log in or create your free account

Why create an account?

  • Your WorldSupporter account gives you access to all functionalities of the platform
  • Once you are logged in, you can:
    • Save pages to your favorites
    • Give feedback or share contributions
    • participate in discussions
    • share your own contributions through the 11 WorldSupporter tools
Content
Access level of this page
  • Public
  • WorldSupporters only
  • JoHo members
  • Private
Statistics
13